Bramhartigheden

"Ik ben het, Heer. Zie mij." Portretten van Fayum.

    door Bram, 24/03/2008 11:18. #24053. 11 reacties, laatste

Bij mijn zoektocht naar de oorspronkelijke betekenis van het Thomas-evangelie heb ik geprobeerd die tekst te verstaan met oren van die tijd.
Ik heb al eerder hier verteld dat in die tijd het Romeinse Rijk religieus verdraagzaam en pluriform was. Het Thomas-evangelie past in die sfeer. Logion 14 is daar bijvoorbeeld een uitwerking van.
Maar er was meer aan de hand.

De afbeeldingen van personen uit de klassieke oudheid van voor het begin van de westerse jaartelling waren allemaal archetypisch. Wat betekent dat?
Het beeld van de Venus van Milo is geen portret van een echt bestaande vrouw. Het is de verbeelding van vrouwelijke schoonheid. Ook de beelden van Hercules zijn geen portretten; ze verbeelden mannelijke kracht.

Maar dan ineens, in de bloeitijd van de gnostiek, in de eerste eeuwen van de westerse jaartelling dus, verschijnen er totaal andere afbeeldingen van mensen. En die zijn volstrekt nieuw, ongehoord, nooit eerder vertoond. Het zijn portretten van individueel herkenbare mensen.
Er vindt in die tijd een wezenlijke vernieuwing plaats in de beeldende kunsten en die is natuurijk een weerslag van een veel bredere culturele ontwikkeling. Voor het eerst in de geschiedenis van de mensheid is er aandacht voor het individu als uniek persoon. Nooit eerder zijn er portretten gemaakt van mensen die werkelijk portretten zijn, dus afbeeldingen van gelaten die herkenbaar zijn als behorend bij die ene, unieke mens.
En daarbij past logion 3:

Ken je jezelf niet,
dan verkeer je in armoede.
Dan ben je zelf de armoede.


In Egypte, bij Nag Hammadi, werd in 1945 de kruik teruggevonden met daarin de tekst van het Thomas-evangelie. Dat was op de begraafplaats van een tot ruïne vervallen klooster.
Op een andere plek, nabij Fayum, ook in Egypte, en ook op een vervallen kerkhof, waren eerder al mummies gevonden uit dezelfde tijd waarin Thomas nog gewoon door christenen gelezen werd. Op de plek van het hoofd bevindt zich op die mummies een portret van de overledene. Het zijn echte portretten. Als je de overledene zou hebben gekend, zou je die in het portret herkennen.
Ik vind die portretten van een ontroerende schoonheid. Bijna 2000 jaar oud!
Het is voor die tijd kennelijk een kostbare grafgift, een soort verzekering voor een eeuwig leven in het hiernamaals, opdat de overledene bij de aankomst aan gene zich bekend kan maken bij de God van de dood, Anubis, en tegen Hem kan zeggen: ‘Ik ben het, Heer. Zie mij.'

Toen ik Thomas begon te bestuderen kende ik de portretten van Fayum al. Ik vond het een enorme verrassing in Thomas dezelfde aandacht voor de uniekheid van elk mens tegen te komen als in die portretten van Fayum. Zo hielpen die portretten van Fayum mij dus om Thomas te leren verstaan met oren van die tijd. En het onderstreepte het unieke belang van het Thomas-evangelie voor die tijd.

En nu, bijna 2000 jaar later, kunnen we Thomas weer lezen, kunnen we die portretten weer zien. Ze waren weg, dood. Maar ze zijn weer onder ons. Herrezen uit het woestijnzand om ons opnieuw te ontroeren. Met die ontroering wekken we ze weer tot leven.

Je kunt de teruggevonden portretten van Fayum hier bekijken.


Wat een geweldig interessant stukje Bram en werkelijk prachtig om te zien hoe deze portretten van Fayum zo goed bewaard zijn gebleven.

Ik heb zojuist even wat verder zitten zoeken op internet, want ik wist niet voor wie de naam Anubus stond ( staat ).
De God van de dood las ik en beschermgod van de mummies.
Heer van het heilige land, hij die op de heilige berg is. ( klinkt bekend! )

Je sprak over de pluriformiteit zoals die bestond in die tijd.
Leuk om dan te lezen dat de mensen, van wie de dodenmaskers zijn, veelal van Griekse origine zijn, volgens Egyptische wijze gebalsemd en gemummificeerd en naar Romeinse traditie van de portretten voorzien.

Werkelijk een heel bijzondere ervaring hoor, zeker wanneer ik ze vergroot, om oog in oog te staan met mensen van 2000 jaar geleden.

Wat mij opvalt is de jonge leeftijd van de mensen. Zij werden in die tijd ook niet oud, denk ik.

Dat mooie jongetje van foto nr. 6, daar is zelfs een naam van bekent: Eutyches.

Ja, herrezen uit het woestijnzand.
Zeer passend dit te plaatsen met Pasen!
Héél mooi.



Ja Carla, die Anubis, Hij die op de heilige berg is. Je dacht daarbij vast aan de bergrede van Jezus. Ik ook.
De rol van Anubis, als wachter aan de hemelpoort, is later overgenomen door Petrus.


Prachtig, Bram, wat je hiermee aanreikt.
Schitterend die portretten. En dan de link naar ons eigen unieke 'zijn' waarvan we hier in Thomas mogen lezen.

Ik vraag me af of deze mensen in hun jonge jaren misschien die portretten al hebben laten maken, om aan de ene kant wel als zichzelf, aan de andere kant ook helemaal op hun mooist aan gene zijde aan te mogen komen en daar te mogen schitteren!
@ "ik ben het heer. Zie mij"
Prachtig!


Dag Francis,
Het is een echte vraag: in welk levensdeel werden die portretten gemaakt? Maar een bevredigend antwoord valt niet met zekerheid te geven.
Meteen na de dood? Dat is nogal onwaarschijnlijk.
Min of meer veronderstellenderwijs zou het als volgt geweest kunnen zijn.
Ik noemde in mijn tekst het portret al een levensverzekering voor het hiernamaals. Het verschaft de overledene de zekerheid herkend te worden door Anubis aan gene zijde na de dood.
Zoals mensen al een testament maken nog tijdens het leven en soms dus al lang voor hun dood, zo kun je je voorstellen dat zo'n portret voor op de mummie al in de bloeitijd van het leven gemaakt werd als voorbereiding om de ooit komende dood. Dat was dan alvast geregeld. Ik denk dat je omschrijving "om helemaal op hun mooist aan gene zijde aan te mogen komen en daar te mogen schitteren!" heel terecht is.

Een ander aspect dat ik nog niet genoemd heb (en dat staat los van de datering), is de blik in de ogen. Het is net alsof de geportretteerden vanuit hun innerlijk naar de wereld kijken. Ook die verinnerlijkte blik is nieuw in de geschiedenis van de beeldende kunst.



#24060
De farao's lieten hun leven lang bouwen aan hun piramides en graftombes zoals in het 'dal der koningen'. En zo, met al die mythische verhalen die er leefden kan ik me goed voorstellen dat de mensen toen tijdens hun leven veel meer met hun dood en wat er daarna zou komen bezig waren. Ja Bram, zoals wij een testament opstellen, of onze levensverzekering regelen, zo lieten zij zich vast op hun mooist vastlegggen door een schilder. Alvast voor later. Misschien, zo fantaseer ik nu, had doodgaan voor hun ook iets feestelijks, op naar het nieuwe rijk... De ziel werd immers toch als onsterfelijk gezien...
Ik heb eens vernomen dat de oude egyptenaren 2 gebogen pijlen mee hun graf inkregen, als symbool van het toekomstige leven, dit met 3 attributen die vrede, geluk en rust uitbeeldden. Da's toch mooi!
Die blik in de ogen...
ja, ze kijken je doordringend aan. Ogen als vensters naar de ziel. Deze mensen willen gezien worden... in alle openheid!



Schitterend!


Wat mooi om te lezen over hoe mensen destijds open stonden voor velerlei stromingen. Of 't nu Grieks, Romeins of Egyptisch was, 't was allemaal oké.
De portretten vind ik werkelijk prachtig.
Bijzonder ook dat ze zo lang in een goede staat bewaard zijn gebleven.
Misschien is 't plaatsen van een foto bij de kist (nu in deze tijd) wel een overblijfsel uit die tijd dacht ik zo.
"Ik ben 't Heer,zie mij aan", zó mooi! :))


Laat je ze nog een tijdje staan, Bram, alsjeblieft, dan kan ik er nog elke dag door worden aangeraakt.
Toen ik in 1996 door het Egyptisch museum, verbijsterd door al de schoonheid, rondging, viel mij een apart hoekje op, achterin benenden, rechts. Het bleek het hoekje van Echn-aton en Nefertiti. Deze Farao en zijn vrouw vertegenwoordigden een revolutionaire periode in de tijd van de oudere dynastien. Zij schaften het hele pantheon aan goden in een keer af, zetten alle priesters aan de kant, en wijdden zich nog maar 1 god, Aton. Ze stichten een nieuwe hoofdstad. Dit is de fascinerende Amarna-periode. Wat heel erg opvalt, is dat ook de kunstuitingen heel gevoelig en figuratief werden, heel tedere, levende afbeeldingen van de natuur, en ook van henzelf. Ook lichamelijke bijzonderheden die in die tijd als niet zo mooi werden gezien werden gewoon afgebeeld, waardoor we nu nog kunnen herleiden aan welke ziekten men toen zoal leed. Dit was een relatief korte periode, nog voor Toetanch-amon.
Je ziet aan de naam, dat de oude goden alweer in ere waren hersteld, de revolutie stopte na de dood van Echnaton, de stad Amarna werd verlaten, iedereen keerde weer terug naar Thebe, en de kunstuitingen werden weer gepolijst.
Wat ik wilde laten zien is, dat er een samenhang blijkt te bestaan tussen het in de ziel toegewijd zijn aan het Ene, en de kunstuitingen die daarmee samenvielen.
Tot de tijd van het Thomas-evangelie...


Ben juist terug van een prachtige rondreis door Egypte. Kwam in het Egyptisch museum oog in oog te staan met een aantal Fayum mummies en - portretten. Het gevoel van ontroering was overweldigend. Met dank aan Bram! regelmatig kijk ik op je website en ik had gelukkig de stukken over Fayum net gelezen alvorens ik op reis ging, anders had ik ze misschien wel gemist. Daar moet ik niet aan denken!
Nogmaals bedankt Bram.


wat een prachtige symboliek.
wat me vooral opvalt is hoe snel de reis door tijd weer voorbij is.
groetjes Marianne


Tja, hoe het komt weet ik niet; zit het in de portretten of was het mijn verbeelding. Dat maakt ook eigenlijk niet uit. Wat ik wel weet is dat ik op de een of andere manier geraakt werd door de portretten, en gelukkig gebeurde dat voordat ik dit verhaal las.
Wat is er toch een schoonheid op deze wereld. En wat was er toch een schoonheid.
We komen er wel.


Reageer

Alle velden zijn verplicht. Je moet een geldig e-mailadres invullen.
Je e-mailadres is niet zichtbaar op de site.
Om spam te voorkomen wordt een bericht met http:// geblokkeerd.

Naam:
E-mail:
Reactie: