Bramhartigheden

Het zwijgen van Jezus

    door Bram, 11/04/2017 11:25. #46958. 3 reacties, laatste

Het zwijgen van Jezus

Om in deze tijd ontroerd te worden door de Matteüs-passie van Bach hoef je niet te geloven dat de bezongen gebeurtenissen ook werkelijk hebben plaatsgevonden.
En dat geldt eigenlijk voor alle verhalen. Een verhaal hoeft niet waargebeurd te zijn om betekenisvol te zijn.

De hoofdpersoon van de Matteüs-passie, Jezus, vertelde ook zelf gelijkenissen die duidelijk alleen maar een verhaal zijn, maar die wel bedoelen iets wezenlijks duidelijk te maken. Sterker nog: als je een verhaal alleen maar wilt zien als een historisch verslag van feitelijke gebeurtenissen is de kans groot dat de bedoelde betekenis je geheel ontgaat.

Misschien geldt dat ook wel voor het hele verhaal over Jezus. Dat vinden we in enkele variaties in het Nieuwe Testament. Daar is later van alles en nog wat aan toegevoegd, bijvoorbeeld de uitleg dat Jezus een God is die mens geworden is om met zijn lijden te boeten voor de zonden van de mens.

Ik kijk niet naar dat verhaal als het verslag van een historische gebeurtenis. Ik stel me bij het lezen ervan een heel andere vraag: wat is daarin nieuw, nog ongehoord? Dat nieuwe, nog ongehoorde lijkt me de zinvolle betekenis van dat verhaal.
Nou, het antwoord op de vraag naar het nieuwe in het verhaal over Jezus is niet moeilijk te vinden. Althans, dat vind ik. Ik vind zelfs dat het er opvallend uitspringt. Dat nieuwe gaat over het lijden. Nee, niet alleen het lijden van Jezus, maar over het lijden als deel van het leven van alle mensen.

Laat ik een voorbeeld geven van een ander verhaal, dat van Odysseus, eeuwen eerder verteld dan het levensverhaal van Jezus.
De reis van Odysseus op weg naar Ithaka volgt op de Ilias.
In de Ilias, het verhaal over het beleg van Troje, gebeurt alles omdat de goden dat willen, zelfs de gemoedsgesteldheid van Achilles wordt door de goden bepaald.
Maar het verhaal van Odysseus is geheel anders. Odysseus bepaalt zelf zijn eigen lot, zelfs onder tegenwerking van de goden. Dat is het nieuwe in het verhaal over de reis van Odysseus. Het is zelfs het eerste verhaal in de geschiedenis van de mensheid waarin de zelfbepaling van de mens voorkomt, waarin een mens zijn lot in eigen hand neemt en tenslotte slaagt in het bereiken van zijn doel, de hereniging met zijn vrouw Penelope.

Het verhaal van Odysseus is een literair product, een verhaal dus. Het is niet waar gebeurd, maar het bevat een ontwerp van het mens-zijn dat voor zijn tijd volstrekt nieuw was.

Op precies dezelfde manier vraag ik me af wat het nieuwe is in het verhaal over Jezus. En, zoals ik al zei, dat is me wel duidelijk en ik beschouw het zelfs als opzienbarend en volgens mij ook nog steeds geldig als zinvolle betekenis voor het mens-zijn. Daar hoef je niet eens gelovig voor te zijn, of christen om dat in te zien, want dat doet er helemaal niet toe.

Zoals de Odyssee volgt op de Ilias, zo volgt het verhaal van Jezus op dat van het Joodse volk. Dat op zich is al betekenisvol.
Het Oude Testament gaat over een collectief, het Joodse volk.
Het Nieuwe Testament gaat over één mens, Jezus.
Dat is hetzelfde verschil als tussen de Ilias en de Odyssee.
Zoals het nieuwe in het verhaal over Odysseus te vinden is in het verschil met de Ilias, zo is ook het nieuwe over Jezus’ levensverhaal is te vinden in het verschil met het Oude Testament.
In het Oude Testament wordt alles bepaald door Jahweh, door een God dus, net als in de Ilias. Die opvatting komen we ook tegen in de evangeliën uit het Nieuwe Testament, maar dat is dan gewoon meer van hetzelfde - dat is dus niet het nieuwe.
Wat is dan wel het nieuwe?
Het nieuwe wordt het duidelijkst geïllustreerd door het contrast tussen de volgende twee teksten:

Deze tekst vinden we in het Oude Testament:
“Dit gebied ik jullie: houd je aan de wetten die Jahweh je heeft voorgeschreven. Als je hiernaar luistert zal het je goed gaan en zul je een groot volk worden. Je land zal een land zijn vloeiende van melk en honing.
De Heer zal je liefhebben, zegenen en talrijk maken. Hij zal zegenen de vrucht van je schoot en de vrucht van je bodem, je koren, most en olie, de worp van je runderen en de dracht van je kleinvee, in het land, waarvan Hij jullie vaderen gezworen heeft dat Hij het je geven zou. Gezegend zul je zijn boven alle volken; er zal geen onvruchtbare zijn onder jullie mannen of vrouwen, noch onder je vee. De Heer zal alle ziekten van je afwenden. (Deuteronomium 7:13-14)"
En dan komt het:
"Maar als je de Heer, uw God, vergeet en andere goden achterna loopt, hen dient en voor hen buigt - ik betuig heden tegen u dat gij voorzeker zult omkomen, als je niet naar de stem van de Heer, uw God, wilt luisteren. (Deut.8:19-20)
Zo zal mijn toorn ten volle worden uitgestort en zal Ik mijn grimmigheid aan hen stillen en Mij wreken. (Ezechiel)”

En daarentegen Jezus in het Nieuwe Testament:
“Want ik heb honger geleden en gij hebt mij te eten gegeven. Ik heb dorst geleden en gij hebt mij te drinken gegeven. Ik ben een vreemdeling geweest en gij hebt mij gehuisvest, naakt en gij hebt mij gekleed, ziek en gij hebt mij bezocht; ik heb in de gevangenis gezeten en gij zijt tot mij gekomen. (...) Voorwaar, ik zeg u, in zoverre gij dit aan één van deze minste broeders hebt gedaan, hebt gij het mij gedaan.’(Matteüs 25:35 en 40)”
Het contrast tussen het Oude Testament en het Nieuwe Testament kan haast niet groter. Maar dat niet alleen. Wat Jezus hier zegt is nieuw, nog ongehoord, nooit eerder gezegd.
Wat is dat nieuwe dan?

In het Oude Testament is het lijden te verklaren als een straf van God. Het is dus je eigen schuld. Honger, dorst, dakloosheid, ziekte, gevangenschap, armoe dat alles wordt dor Mozes gezien als een straf van God.
Maar in die korte, kernachtige tekst van Jezus wordt dit alles buiten alle schuld geplaatst. Maar meer nog dan dat: “Je hebt het mij gedaan.” Geen straf, maar jouw lijden is mijn lijden. Geen verlossing van zonde, maar jouw troost is mijn troost. Die door Jezus uitgesproken lotsverbondenheid met de lijdende medemens is de nieuwe, nog ongehoorde zienswijze.

Het lijden valt buiten alle schuld. Dat geldt voor onszelf, en het vraagt om barmhartigheid als het een medemens betreft. En dat is de boodschap die ik als vrij mens - dus niet als gelovige – graag overneem. Omdat ik zo wil zijn, hier en nu op aarde, en niet om de hemel te verdienen of zoiets. Dat is mijn eigen vrije keus.

Veel oude spirituele tradities bieden een verklaring en daarmee ook een verlossing van het lijden. Die verklaringen komen er altijd op neer dat het je eigen schud is. Ook in allerlei hedendaagse spirituele opvattingen vind je dat terug.
Maar Jezus biedt geen verlossing uit het lijden. Het antwoord van Jezus op het lijden is barmhartigheid.
Als hij voor Pilatus staat en hij beschuldigd wordt dan zwijgt hij. “Aber Jesus schwieg stille” reciteert de evangelist in de Matteüs-passie. Dat stilzwijgen ervaar ik als bijzonder betekenisvol.
Dat zwijgen plaatst zijn eigen lijden buiten schuld. Als hij zich zou verdedigen zou hij het aspect van schuld erkennen.
Nee, tegenover het lijden pas geen verklaring, geen schuldbekentenis, geen verlossing, zelfs geen verdediging - alleen zwijgen.

Al eerder heb ik het beeld van moeder Maria met de lege handen als symbool daarvan genoemd. Het heeft voor mij dezelfde betekenis als het zwijgen van Jezus.

Het maakt voor het verstaan van de verhalen over Jezus niet uit of hij werkelijk bestaan heeft of niet. Dat is voor de betekenis van de tekst die ik geciteerd heb niet van belang. Een verhaal hoeft niet letterlijk waar te zijn om betekenisvol te zijn.
Niettemin geloof ik wel dat Jezus echt geleefd heeft en ik meen ook dat de door mij geciteerde tekst zijn wezenlijke boodschap weergeeft. Maar als dat niet zo is ben ik met alleen de tekst als tekst geheel tevreden omdat de boodschap die daarin vervat is voor mij waardevol genoeg is.

De latere kerkelijke opvatting over het lijden van Jezus is dat hij als zoon van God, zelf ook God, mens geworden is om als mens met zijn lijden de zonde van de wereld op zich te nemen. Dat verhaal geloof ik niet als letterlijke waarheid. Ik heb daar niets mee. Voor mij is Jezus gewoon een mens, net als jij en ik.

Maar juist dan - ja ‘dan’ - kan ik dat verhaal toch als betekenisvol ervaren, niet als waarheid, maar als betekenisvolle mythe. Want als ik het niet letterlijk hoef te verstaan, dan - ja dan - kan ik er anders naar kijken. Ik kan het natuurlijk verwerpen als onzin, maar ik zie het wel degelijk als betekenisvol, juist omdat het niet letterlijk waar is. Hoe dan?

Het is onvoorstelbaar dat de oudtestamentische god Jahweh zou kunnen lijden. Dat past helemaal niet in zijn verhaal. Jahweh lijdt niet, hij veroorzaakt het lijden als straf en wraak, maar blijft er zelf vrij van.
Dat Jezus als god op aarde neerdaalt, om daar het lijden met de mens te delen, door ook zelf te lijden, dus zichzelf niet buiten het lijden plaatst, met de mens mee-lijdt, is, als mythe, als verhaal, buitengewoon betekenisvol. Het is het grootst denkbare contrast met Jahweh.
En als ik het zo zie, als mythe die het lijden buiten alle schuld plaatst (ook buiten karma overigens) ja, dan wordt het zwijgen van Jezus voor mij extra betekenisvol. Hij pleit zich niet vrij, hij bekent geen schuld, hij zoekt geen verlossing. In het zwijgen plaatst hij zijn eigen lijden volledig buiten alle schuld. En dat geldt met hem voor alle mensen.

Jezus het zoenoffer die met zijn lijden boet voor de zonden van de mens?
"Setzen wir uns met Tränen nieder" omdat ze dat van je gemaakt hebben.


Mooi en helder deze weergegeven verschillen over de gelovige mens en de vrije mens.
Over lijden en verklaringen over lijden.
Schuld en geen schuld
Zwijgen , barmhartigheid, lotsverbondenheid, de medemens, mythes en zinvolle betekenis.
Sterk ook: " omdat ik zo wil zijn, hier en nu op deze aarde en niet om de hemel te verdienen of zoiets. Het is mijn eigen vrije keuze."

Dank je wel Bram voor deze weergave.





Jezus is inspirerend om de weg te wijzen van dualiteit naar eenheid. In dualiteit is geen liefde, alleen emoties. Alleen in eenheid ervaren we liefde en wel de eenheid in onszelf.
Emoties zijn energieen die stilstaan en deze kunnen we doorleven om de confrontatie met onszelf aan te gaan. Jezus wijst daarin de weg...hij IS de weg, de waarheid en het Leven...


In Jezus' verdedigingsloosheid ligt zijn (en onze) veligheid. Wel in de wereld maar niet van deze wereld zijn. De wereld biedt hem geen veiligheid, ze valt aan en opnieuw aan, zodat geen innerlijke vrede mogelijk is, ze roept een verdedigende houding op.
Een verdedigende houding getuigt m.i. van zwakheid want er is zowel verraad van buitenaf maar nog groter vanbinnen. Geen schuld dus ook geen verdediging. Ik zie Jezus' verdediginsloosheid als kracht. Als getuigenis dat je de Christus in jezelf erkent.


Reageer

Alle velden zijn verplicht. Je moet een geldig e-mailadres invullen.
Je e-mailadres is niet zichtbaar op de site.
Om spam te voorkomen wordt een bericht met http:// geblokkeerd.

Naam:
E-mail:
Reactie: