De Geheime Woorden

Toelichting bij het Thomas Evangelie

Bram Moerland

Spring direct naar logion of naar het volgende logion »


Eerste belofte: Je zult de dood niet smaken

1

En hij zei:
Iedereen die de betekenis van deze woorden vindt,
zal de dood niet smaken.

 

Heel verrassend is dat ons hier beloofd wordt dat we 'de dood niet zullen smaken' door het verstaan van het Thomas evangelie. Dat is nogal wat. Worden we dan onsterfelijk? Dat zal toch niet? Of toch wel?
Is ‘de dood’ misschien ook zo’n geheim woord dat we eerst moeten leren verstaan?
Hier wordt ons dus niet alleen de belofte gedaan dat we de dood niet zullen smaken, ook wordt ons verteld dat die belofte alleen vervuld kan worden als we op zoek gaan, op zoek naar de betekenis van deze woorden. Je hoeft niets te geloven. Je moet zoeken en vinden.
Die opvatting is kenmerkend voor de spirituele traditie van de gnostiek.
Gnostiek gaat over gnosis.
Gnosis betekent kennis, maar dan niet in de betekenis van 'iets weten', zoals je bijvoorbeeld kunt weten waar iemand woont. Hier wordt een ander soort weten bedoeld, een intuïtief verstaan waarin je eigen diepste wezen weerklinkt.
In de gnostiek speelt het geloof geen rol van betekenis.

Maar wat betekent het dat je de dood niet zult smaken, als je begrepen hebt waar dit allemaal over gaat?
In het Nieuwe Testament wordt verteld dat Jezus mensen uit de dood opwekt.
Daar wordt dan, zo lijkt het, een wonder beschreven. Maar wat zeggen de teksten uit de kruik van Nag Hammadi daarvan?
In de gnostische stroming van het christendom verwijzen de woorden ‘dood’ en ‘levend’ niet naar een toestand van het lichaam, maar naar een toestand van de ziel.
Dat wil ik duidelijk maken aan de hand van een voorbeeld.
Nog vóór de inzet van de vrouwenemancipatie, bestond er in de westerse cultuur een duidelijk beeld over ‘de vrouw.’ Een vrouw kon alleen maar voelen en niet denken. Ze had daarom de leiding nodig van een man, want mannen kunnen wel denken. Vrouwen dienden de leiding door een man voor hun eigen bestwil gehoorzaam te accepteren.
Zo’n typering van vrouwen noemen we een rolmodel.

Stel, je wordt geboren met de biologische kenmerken van een vrouw. Welk lot wachtte je als je eeuwen geleden geboren zou zijn?
De meeste mensen om je heen zouden van je verlangd hebben dat je je voegde naar het rolmodel van de vrouw uit die tijd. Maar los daarvan heb je toch ook nog een individuele eigenheid. Hoe zou je daar dan mee omgegaan zijn?
Als je als mens alleen maar vorm geeft aan een rolmodel en niet aan je persoonlijke eigenheid, dan ben je volgens de gnostische traditie een ‘dode.’ Dan besta je niet eens, zeggen sommige gnostische teksten. We hebben voor zo iemand in het Nederlands een treffende typering: een ‘dode diender.’ Zo iemand is niet zichzelf, maar is zoals ‘men’ verlangt dat hij is. Het Evangelie van Filippus, ook in die kruik bij Nag Hammadi gevonden, zegt over zulke mensen (123e):

Ze hebben niet bestaan, bestaan niet en zullen niet bestaan.

Als iemand ooit tot het inzicht komt dat zij tot dan toe alleen maar een rolmodel heeft vormgegeven, dan zal zo iemand tegen zichzelf zeggen, volgens het Evangelie van de Waarheid (29):
Ik besta als de schaduwen en de schijngestalten van de nacht!

Maar als zo iemand dan ‘tot zichzelf komt’, dan wordt ze een ‘levende’, dan staat ze op uit de figuurlijke dood. Ze wordt mens, de mens die ze werkelijk is.
Als individueel mens kun je dus tijdens je leven op aarde een proces doormaken waarbij je je ontwikkelt van een ‘dode’ tot een ‘levende.’
Het evangelie van Filippus zegt daarover:
We moeten ons de opstanding verwerven in de tijd dat we nog in deze wereld zijn.

En waarom is dat belangrijk? Omdat je alleen als mens de verbinding kunt maken met de Christus in jou. Die verbinding kun je niet maken als namaak mens, als beeld. Een beeld heeft geen Christusnatuur. Daarom begint het spirituele pad van de gnostiek met het leren herkennen en loslaten van alle betekenissen waarmee je bekleed werd vanaf je geboorte en die vreemd zijn aan je ware zelf. Als je die bekleding aflegt wordt je een levend mens. Dan zul je de dood niet meer smaken.
We weten nu ook waarom Jezus in de proloog ‘de levende’ werd genoemd. Van Jezus wordt verteld dat hij na zijn geboorte in doeken gewikkeld werd. In het lege graf na zijn kruisdood treft Maria Magdalena daar alleen de doeken aan. Hij is opgestaan uit de spirituele dood en is mens geworden, een levende.
De kerntekst van de gnostiek die daarop slaat is:
Mens sta op en herinner jezelf.




U kunt dit logion met toelichting hier als pdf downloaden.

De vertaling en toelichting van Bram Moerland bij het Thomas-evangelie is ook uitgegeven in boekvorm. Wil je dat boek bestellen? Je vindt de gegevens hier.

 


Parallellen

De parallellen zijn bedoeld voor nadere studie. Ze zijn zeker niet altijd in overeenstemming met het Thomas-evangelie. Want ook contrasten met bijvoorbeeld citaten uit de Bijbel zijn van belang voor het verstaan van de betekenis.
Ken je zelf een tekst die past bij dit logion? Het zou fijn zijn als je die hieronder wilde publiceren.



Thomas 18, 19, 80

Oxyrhynchus (Griekse versie van het Thomas Evangelie, waarvan fragmenten werden gevonden bij Oxyrhynchus)

Jezus zei:
Laat hij die zoe[kt] voortgaan [met zoeken
totdat hij] vindt;
en wanneer hij zal vinden
[zal hij verontrust zijn,
en, verontrust zijnde],
zal hij koning zijn,
en [koning zijnde]
zal hij weer tot rust komen.

Bijbel

Lucas 15 (Parabel van de verloren zoon)
23 Laten we eten en feestvieren, 24 want deze zoon van mij was dood en is weer tot leven gekomen, hij was verloren en is teruggevonden.”

Matteus 11
28 Kom naar mij, jullie die vermoeid zijn en onder lasten gebukt gaan, dan zal ik jullie rust geven. 29 Neem mijn juk op je en leer van mij, want ik ben zachtmoedig en nederig van hart. Dan zullen jullie werkelijk rust vinden, 30 want mijn juk is zacht en mijn last is licht.’

1 Korintiërs 15:35-57
35 Nu zou iemand kunnen vragen: ‘Maar hoe worden de doden opgewekt? Hoe zou hun lichaam eruit moeten zien?’ 36 Dwaas die u bent! Als u iets zaait, moet dat eerst sterven voordat het tot leven kan komen. 37 En wat u zaait heeft nog niet de vorm die het later krijgt; het is nog maar een naakte korrel, een graankorrel misschien of iets anders. 38 God geeft daaraan de vorm die hij heeft vastgesteld, en hij geeft elke zaadkorrel zijn eigen vorm. 39 Elk aards lichaam is anders; het lichaam van een mens is enig in zijn soort, dat van een dier eveneens, dat van een vogel ook, en ook dat van een vis. 40 Er zijn lichamen aan de hemel en lichamen op aarde, maar de schittering van een hemellichaam is anders dan die van een aards lichaam. 41 De zon heeft een andere schittering dan de maan, de maan weer een andere dan de sterren, en de sterren onderling verschillen ook in schittering. 42 Zo zal het ook zijn wanneer de doden opstaan. Wat in vergankelijke vorm wordt gezaaid, wordt in onvergankelijke vorm opgewekt, 43 wat onaanzienlijk en zwak is wanneer het wordt gezaaid, wordt met schittering en kracht opgewekt. 44 Er wordt een aards lichaam gezaaid, maar een geestelijk lichaam opgewekt. Wanneer er een aards lichaam is, is er ook een geestelijk lichaam. 45 Zo staat er ook geschreven: ‘De eerste mens, Adam, werd een levend, aards wezen.’ Maar de laatste Adam werd een levendmakende geest. 46 Niet het geestelijke is er als eerste, maar het aardse; pas daarna komt het geestelijke. 47 De eerste mens kwam uit de aarde voort en was stoffelijk, de tweede mens is hemels. 48 Ieder stoffelijk mens is als de eerste mens, ieder hemels mens is als de tweede. 49 Zoals we nu de gestalte van de stoffelijke mens hebben, zo zullen we straks de gestalte van de hemelse mens hebben.

1 Johannes 8:51-59
51 Waarachtig, ik verzeker u: als iemand mijn woord bewaart zal hij de dood nooit zien.’ 52 Toen zeiden de Joden: ‘Nu weten we zeker dat u bezeten bent! Abraham is gestorven, en de profeten ook, en u zegt: “Wie mijn woord bewaart zal de dood nooit proeven”! 53 Bent u soms meer dan onze vader Abraham, die gestorven is? Ook de profeten zijn gestorven. Wie denkt u wel dat u bent?’ 54 Jezus antwoordde: ‘Wanneer ik mezelf zou eren, zou mijn eer niets betekenen, maar het is de Vader die mij eert, de Vader van wie u zegt dat hij onze God is, 55 hoewel u hem niet kent. Ik ken hem. Als ik zou zeggen dat ik hem niet ken, zou ik een leugenaar zijn, net als u. Maar ik ken hem wel, en ik bewaar zijn woord. 56 Abraham, uw vader, verheugde zich op mijn komst, en toen hij die meemaakte was hij blij.’ 57 De Joden zeiden: ‘U bent nog geen vijftig en u zou Abraham gezien hebben?’ 58 ‘Waarachtig, ik verzeker u,’ antwoordde Jezus, ‘van voordat Abraham er was, ben ik er.’ 59 Toen raapten ze stenen op om naar hem te gooien. Maar Jezus wist onopgemerkt uit de tempel te ontkomen.

Noteer hier dat Johannes zegt dat het woord 'bewaard' moet worden, alsof de betekenis al vast ligt. Thomas zegt dat de betekenis van 'deze woorden' gevonden moet worden door te zoeken. Het is een kenmerkend verschil dat we nog vaker tegen zullen komen. Zo is voor Johannes het koninkrijk in de hemel, maar voor Thomas is het 'uitgespreid over de aarde (logion 113). Zo zit er dus in het eerste en het laatste logion al een principieel verschil tussen Johannes en Thomas. Het is ook Johannes die Thomas 'de ongelovige' noemt. Hij heeft daarin gelijk, want Thomas wil niet een geloof bewaren, Thomas raadt ons aan te zoeken tot we weten.

Paulus, 2 Korintiërs 3:6
Want de letter doodt, maar de Geest maakt levend. 7 Wanneer wat de dood bracht en met letters in steen werd gegrift, al met zoveel luister verscheen dat het volk van Israël niet naar Mozes kon kijken door de stralende glans op zijn gezicht – een glans die verdween –, 8 zal dan wat de Geest brengt niet nog groter luister hebben?

Paulus, Romeinen 9
31 Maar Israël, dat ernaar streefde door de wet rechtvaardig te worden, heeft dat niet bereikt. 32 Wat is daarvan de oorzaak? Ze handelden alsof het van hun daden afhing, en niet van geloof.

Paulus Romeinen 10
...zodat iedereen die gelooft rechtvaardig zal worden verklaard.

Marcus 16
En hij zei tegen hen: ‘Trek heel de wereld rond en maak aan ieder schepsel het goede nieuws bekend. Wie gelooft en gedoopt is zal worden gered, maar wie niet gelooft zal worden veroordeeld.

Blaise Pascal
Je zoekt naar wat je al gevonden hebt.

 


Reacties (3)

Ik heb voor de derde keer uw boek schatgraven in Thomas gelezen,en ik moet zeggen dat uw uitleg ervan mij zeer inspireert in mijn dagelijks leven. Er is echter een ding dat ik nog steeds niet kan toepassen in mijn leven namelijk het niet smaken van de dood. Wat moet ik hier achter zoeken bedoelt u proeven, het beleven van de dood? Ik vind namelijk de dood erg wrang smaken vooral als je dierbaren verliest.
Hoe kan Jezus dan spreken van een dood die je niet smaakt?


Dag Adanka,
Echt bijzonder dat je mijn boek nu drie keer gelezen hebt en dat het je inspireert voor je dagelijkse leven. Daar ben ik blij mee. Dank dat je me dit laat weten.

En nu je vraag. Het is een vraag over dit logion: 'Iedereen die de betekenis van deze woorden vindt, zal de dood niet smaken.'
En nou zit jij met de betekenis van het woord 'dood'.
In de proloog van het Thomas-evangelie werd gezegd dat het gaat over 'geheime woorden'. De dood is in de gnostiek zo'n geheim woord. Dat betekent dat het niet slaat op de letterlijke, alledaagse betekenis, maar dat het een symboolwoord is. De dood betekent hier dus niet de lichamelijke dood, het sterven van een mens aan het eind van een leven op aarde. Het betekent iets anders.
Een dode is in de gnostiek iemand die vervreemd is van zijn ware zelf, een namaakmens. We hebben daar in het Nederlands zelfs een passende uitdrukking voor. Een 'dooie diender' noemen we iemand die alleen maar regeltjes en bevelen toepast en niet z'n eigen hart laat spreken. We kunnen iets ook 'doods' noemen en bedoelen dan dat het zonder uitdrukking en saai is. Zo is ook het woord 'dood' ook in de gnostiek bedoeld. Het verwijst dus niet naar de lichamelijke dood, maar naar een manier van leven.
De gnostiek streeft er naar mensen weer 'levend' te maken, dat wil zeggen echt en waarachtig - verbonden met het ware zelf.
Als je je hier wat verder in wilt verdiepen, zou je naar de website www.thomasevangelie.info kunnen gaan. Klik dan op 'Zoeken op thema' in de rechterkolom. Dan verschijnt er een hele lijst met trefwoorden. Klik op 'Dood en leven'. Dan zie je alle logions vermeld die daar over gaan.

En natuurlijk is het wrang om een dierbare naaste te verliezen. Dan mag je hopen dat er een medemens is die je troost biedt.

Zie ook:
Dood en leven in het Thomas-evangelie, de opheldering van een misverstand


En hij zei: Iedereen die de betekenis van deze woorden vindt, zal de dood niet smaken.

Ik lees dit als dat je mits je de betekenis vindt door te zoeken je de gnostische dood niet zult smaken. De gnostische dood betekent hier dat je in jezelf komt vast te zitten. Als jij leeft in het verhaal van de ander zonder dat je je zelf kunt zijn (je het oorspronkelijke gelaat verloren lijkt te zijn). Het woord iedereen slaat dus ook op jou en mij. Op jouw en mijn Zelf. Zodat ook onze belevenis voor de ander van eeuwigheidswaarde kan zijn als je jezelf laat zien (zie ook logion 33). Zodat je tijdens je leven een ervaren, volkomen en verlicht Mens (met een hoofdletter door jouw manier van leven) kunt zijn. Het heeft mijns inziens niets met fysieke dood te maken. Als je vervuld bent dan ken je de leegheid maar lijdt daar niet onder. En je kent de volheid waar je vanuit leeft. Omdat je dan niet meer met lege handen staat. Zin of zinloosheid wordt niet altijd begrepen. In de gnostiek gaat het erom je te herinneren hoe je ten diepste bedoeld bent. Want wij zijn een gelaat van God. En jij bent mij in een andere gestalte. Het is een kwestie van zoeken en blijven zoeken in je Zelf.


 


Reageer

Alle velden zijn verplicht. Je moet een geldig e-mailadres invullen.
Je e-mailadres is niet zichtbaar op de site.
Om spam te voorkomen worden berichten met http:// geweigerd.


Naam:
E-mail:
Reactie: