De Geheime Woorden

Toelichting bij het Thomas Evangelie

Bram Moerland

Spring direct naar logion of naar het volgende logion »


Schijn doet pijn

45

Jezus zei:
Men oogst geen druiven van doornen
en vijgen niet van distels,
want zij dragen geen vrucht.
Een goed mens brengt uit zijn schatkamer
het goede voort.
Een slecht mens brengt uit zijn slechte schatkamer,
die zijn denken is,
het kwade voort,
en hij zegt kwade dingen.
Want waar zijn denken vol van is,
daaruit brengt hij het kwaad voort.

 

Met logion 39 begon als het ware een nieuw hoofdstuk. Daar werd gezegd dat de farizeeën de sleutels der kennis hadden ontvangen, maar ze hadden die verborgen, zowel voor zichzelf als voor anderen. En ze wisten niet meer waar. De daarna volgende logions gaan erover hoe die sleutels weer terug te vinden zijn.

Logion 40 gaat over het benoemen. Dat waar het om gaat, is voorbij alle beelden. Maar niettemin heb je beelden nodig om tot het onnoembare te komen. De vergissing die men daarbij kan begaan is echter dat men in de beelden gaat geloven, in plaats van op zoek te gaan naar datgene waar de beelden naar verwijzen. De vinger die naar de maan wijst is niet de maan. De kaart is niet het landschap. Het kookboek is niet de maaltijd.

Logion 41 laat zien wat er met je gebeurt als je voorbij de beelden zoekt, of wanneer je in de beelden blijft steken: voorbij de beelden is het leven zelf, het geloof in de beelden maakt dood.

Welke houding moet je aannemen om niet in de beelden te blijven steken? 'Wordt voorbijgangers', zegt logion 42. In je herinnering maak je het verleden tot beeld. Kijk niet om, want anders verstar je tot een zoutpilaar, zoals de vrouw van Lot.

De bijna onuitroeibare neiging om alles in beelden te ketenen, en dat voor waar te houden, geldt zelfs voor de leerlingen als ze naar Jezus luisteren. Ze willen hem begrijpen, intellectueel vastgrijpen, door hem te vangen in een onveranderlijk beeld, vertelt logion 43, en ze verlangen zelfs dat Jezus hun dat beeld verschaft. Natuurlijk weigert Jezus dat.

Logion 44 gaat rechtstreeks tot de kern van de gnostiek. Waar je naar zoekt voorbij de beelden, dat moet je eerst in jezelf vinden en daarna zul je het ook om je heen kunnen ervaren. Maar dat vereist een welhaast radicale trouw aan de bewogenheid van je hart. Ontrouw aan de bewogenheid van je hart, ja, dat is de bron van alle verlorenheid.

Dit logion, 45, vat dat allemaal nog eens samen.
Het wijst op de bedrieglijkheid van beelden. Ze lijken zo waar, maar ze zijn het net niet.
De vruchten van de acanthus lijken sprekend op een druif. Maar wie deze schijndruiven wil plukken zal zich bezeren aan de doornen. Bovendien zullen deze schijndruiven geen wijn opleveren, wijn als symbool van de geest.
De vruchten van een distel vertonen enige gelijkenis met een vijg. En ook deze schijnvijg heeft stekels die pijn doen.
Je hoeft alleen om je heen te kijken om te zien wat hier bedoeld wordt. Fundamentalisme, het geloof in onveranderlijke beelden, leidt altijd tot strijd, bijvoorbeeld tegen vermeende afvalligen, of tegen zogenaamde ketters die men meent op de brandstapel te moeten zetten. Dat zijn de doornen en de distels van het fundamentalistisch geloof in beelden van waar het werkelijk om gaat.
Maar wie de vruchten van een leer, de werkelijke betekenis van de beelden, zoekt in zichzelf, die zal echte druiven oogsten, echte vijgen plukken, de vruchten van de liefde.

Noot bij de vertaling
In de meeste vertalingen vindt men:

Een slecht mens brengt uit zijn slechte schatkamer,
die in zijn hart is. (...)
Want hij brengt kwade dingen voort uit de overvloed van zijn hart.

Ik heb hier echter vertaald: in zijn denken. Waarom?
In de klassieke oudheid was men ervan overtuigd dat een mens denkt met zijn hart. Wij, mensen van deze tijd, menen te denken met onze hersenen, met ons hoofd.
Als wij in onze tijd over 'het hart' spreken bedoelen we iets heel anders dan het denken, en eigenlijk zelfs het tegengestelde. We onderscheiden namelijk 'hoofd en hart'.
Als we nu de tekst uit het teruggevonden manuscript letterlijk vertalen en de slechte schatkamer in het hart van de mens plaatsen, zullen hedendaagse mensen daar iets heel anders onder verstaan dan lezers uit de oudheid, en daardoor zullen ze de bedoeling van dit logion zelfs kunnen misverstaan.
Ik heb dus hier het koptische 'hart' vertaald in 'denken', menend daarmee de bedoeling weer te geven.
Fundamentalisme bestaat altijd uit geloof in gedachten. Want beelden worden bedacht. De beelden zijn dus bedenksels. Jezus roept op die gedachten los te laten en te luisteren naar je hart, je hart althans als hedendaags beeld voor barmhartigheid en liefde.


De vertaling en toelichting van Bram Moerland bij het Thomas-evangelie is ook uitgegeven in boekvorm. Wil je dat boek bestellen? Je vindt de gegevens hier.

 


Parallellen

De parallellen zijn bedoeld voor nadere studie. Ze zijn zeker niet altijd in overeenstemming met het Thomas-evangelie. Want ook contrasten met bijvoorbeeld citaten uit de Bijbel zijn van belang voor het verstaan van de betekenis.




Nag Hammadi

De openbaring van Petrus NHC VII.3
Mensen oogst geen vijgen van doornen of van doornenbomen, en als ze wijs zijn geen druiven van distels.

Bijbel

Genesis 3
17 Vervloekt is de akker om wat jij hebt gedaan,
zwoegen zul je om ervan te eten, je hele leven lang.
18 Dorens en distels zullen er groeien,
toch moet je van zijn gewassen leven.

Matteüs 7:16
Aan hun vruchten zul je hen herkennen. Men plukt toch geen druiven van doornstruiken of vijgen van distels?

Matteüs 12:34-35
34 Addergebroed! Hoe kunt u iets goeds zeggen terwijl u zelf slecht bent? Waar het hart vol van is, daar loopt de mond van over. 35 Een goed mens haalt uit zijn schatkamer met goede dingen het goede te voorschijn, terwijl een slecht mens uit zijn schatkamer met slechte dingen het slechte te voorschijn haalt.

Matteüs 21:18-22
18 Toen hij vroeg in de morgen naar de stad terugkeerde, kreeg hij honger. 19 Langs de weg zag hij een vijgenboom staan. Hij liep ernaartoe, maar er zaten alleen maar bladeren aan. Daarop zei hij tegen de boom: ‘Nooit ofte nimmer zul je meer vrucht dragen!’ Ogenblikkelijk verdorde de vijgenboom. 20 Toen de leerlingen dat zagen, vroegen ze verbaasd: ‘Hoe kan het dat die vijgenboom zo plotseling verdorde?’ 21 Jezus antwoordde: ‘Ik verzeker jullie: als jullie geloven zonder te twijfelen, zul je niet alleen teweeg kunnen brengen wat er gebeurde met de vijgenboom, maar zul je zelfs tegen die berg kunnen zeggen: “Kom van je plaats en stort je in zee,” en het zal gebeuren. 22 Alles waarom jullie in je gebeden vragen zullen jullie krijgen, als je maar gelooft.’
Geloof bestaat uit gedachten. Matteüs roept hier op om gedachten voor waar te houden, met de belofte dat het geloof in gedachten je in staast zal stellen wonderen te verrichten.

Matteüs 7:21
Niet iedereen die “Heer, Heer” tegen mij zegt, zal het koninkrijk van de hemel binnengaan, alleen wie handelt naar de wil van mijn hemelse Vader.
Lukas 6:46
46 Waarom roepen jullie “Heer, Heer” tegen mij, maar doen jullie niet wat ik zeg?
Er is hier een opmerkelijk verschil tussen Lukas en Matteüs. Matteüs roept op tot geloof, met de belofte dat je dan wonderen kunt verrichten. Lukas roept op tot gewone daden, volgens de richtlijnen van Jezus over de alledaagse praktijk van de liefde. Het verschil is wezenlijk: geloof in woorden of daden van liefde?

Lucas 6:43-46
43 Een goede boom brengt geen slechte vruchten voort, en evenmin brengt een slechte boom goede vruchten voort. 44 Elke boom kun je aan zijn vruchten kennen, want van distels pluk je geen vijgen en van doornstruiken geen druiven. 45 Een goed mens brengt uit de goede schatkamer van zijn hart het goede voort, maar een slecht mens brengt uit zijn slechte schatkamer het kwade voort; want waar het hart vol van is daar loopt de mond van over.

Openbaring van Petrus NHC VII.3:76
Want mensen vergaren - als ze wijs zijn - geen vijgen van doornenstruiken en geen druiven van distels.

 


Reacties (4)

Het woord van Jezus: Waar jullie schat is zal ook jullie hart zijn (Lucas 12:34) zou dus ook vertaald kunnen worden door:
Uit jouw manier van denken blijkt wat je bezielt.


De vraag is wat je toelaat in je denken. Ben je erop uit om de ander groot te maken in jouw gedachten? Sta je open voor wat je hart je ingeeft om uit liefde te doen of te laten? Of oordeel je alleen zodat de ander geen ruimte bij je krijgt? Welk leven wil je leven? Wat geef je prioriteit?


Volgens mij is er geen echt probleem met de vertaling: denken, noch met de vertaling: hart. Als geschiedkundige weet ik ook dat mensen vroeger 'dachten met het hart', maar er even goed mee voelden, de Bron van het leven ermee konden voelen.

Eigenlijk is het een beetje hetzelfde alsof wij vandaag nog zeggen: een gebroken hart, terwijl ook dat in principe een reactie is op bepaalde gedachten die je met je hoofd herinnert.

Kortom, in de oudheid, net als nu, hangen hoofd en hart samen. Je hoofd reageert op je hart en omgekeerd. Dat maakt ons mens, dat maakt ons 1 met onszelf.

Daarom zie ik ook weinig discrepantie tussen Lucas en Mattheüs. Lucas zegt het eenvoudiger: daden in deze wereld, zoals Jezus het hen voordoet. Mattheüs zegt: Geloof in de Vader (dus in wat leven geeft, je eigen bron en ziel) en je zal bergen kunnen verzetten. Is dat ook geen uitdrukking in het Nederlands, als je je écht goed voelt: "Ik zou vandaag bergen kunnen verzetten!"? Ik dacht het wel. Misschien verwoord Mattheüs het moeilijker, met meer beelden en beeldspraak, maar de betekenis blijft wat mij betreft vrijwel gelijk.


Ronny, je overweging gaat mank aan historische kennis en je vult het verleden in met hedendaags spiritueel 'wishful thinking.'
In de oudheid hangen hoofd en hart helemaal niet samen. Dat idee komt in de oudheid niet voor. Die eenheid van hoofd en hart is een recent idee.

De oudheid wordt veeleer gekenmerkt door wantrouwen jegens emoties en nadruk op het primaat van de rede. In de klassieke oudheid beschouwt men het denken (=ratio) als de enige bron van ware kennis. Het zuivere denken dient zich te ontbloten van subjectieve invloeden, het moet objectief zijn, zich dus niet laten beïnvloeden door gevoelens en zintuiglijke waarneming.
Zie bijvoorbeeld de stoïcijnse apatheia, letterlijk 'emotieloosheid' als na te streven gemoedstoestand.
Plato roept in zijn Republiek zelfs op om alle boeken te verbranden die emoties oproepen.

Vandaar dan ook dat deze uitspraak in Thomas zo bijzonder is. Jezus zegt iets te bieden wat in het denken niet te vatten is, terwijl zijn tijdgenoten verkondigen dat alleen het denken tot waarheid kan leiden.





 


Reageer

Alle velden zijn verplicht. Je moet een geldig e-mailadres invullen.
Je e-mailadres is niet zichtbaar op de site.
Om spam te voorkomen worden berichten met http:// geweigerd.


Naam:
E-mail:
Reactie: