De Geheime Woorden

Toelichting bij het Thomas Evangelie

Bram Moerland

Spring direct naar logion of naar het volgende logion »


Overgave aan de hele werkelijkheid

58

Jezus zei:
Zalig de mens die heeft geleden
en het leven gevonden.

 

Zalig de mens die heeft geleden? Wat moeten we daarmee? Zeker als het leven tegenzit lijkt dat bepaald niet vanzelfsprekend.

Ook voor de Joodse tijdgenoten van Jezus moet het een verbazingwekkend vreemde uitspraak zijn geweest, schokkend lasterlijk zelfs. Het lijden was toch een straf van Jahweh op de zonde? Mozes was daarover toch duidelijk geweest? In het Bijbelboek Deuteronomium laat hij weten dat Jahweh als een rechter over het leven regeert. Wie hem volgt zal beloond worden, wie dat niet doet zal gestraft worden. En latere Bijbelboeken zijn er niet onduidelijk over dat alle rampspoed die het Joodse volk keer op keer treft, een terechte straf is op de ongehoorzaamheid aan Jahweh. Zo zegt de profeet Ezechiël namens Jahweh:

Ik zal u niet ontzien en geen deernis hebben, maar Ik zal uw wandel aan u vergelden, uw gruwelen zullen op u neerkomen, en gij zult weten, dat Ik de Here ben.

En de profeet Hosea voegt daar nog aan toe, eveneens sprekend namens Jahweh:
Samaria moet boeten, omdat het weerspannig is geweest tegen zijn God. Door het zwaard zullen zij vallen, hun kleine kinderen zullen worden verpletterd hun zwangere vrouwen zullen worden opengereten.


Maar Jezus verlaat deze wraakzuchtige zienswijze en breekt er nadrukkelijk mee. In het Nieuwe Testament wordt verteld dat hij zich mengt met melaatsen en andere verschoppelingen. Daarmee laat hij zien dat niemand buitengesloten is van de naastenliefde waartoe hij oproept. Niemand, werkelijk njiemand. Ieder mens is een naaste.
Het antwoord van Jezus op het menselijk lijden is niet een beschuldigende vinger, maar barmhartigheid zonder oordeel. Dat is misschien wel het meest kenmerkende verschil tussen Jezus en het Oude Testament.

Dit logion past bij die revolutionair nieuwe houding van Jezus tegenover het lijden, maar voegt er hier nog iets aan toe. Het laat zien dat de bereidheid het lijden oordeelloos te aanvaarden als deel van het leven, je tot een heel mens maakt, tot ‘een levende’ in de symboliek van de gnostiek.
In het vorige logion spraken we al over de illusie van verlichting. Je kunt jezelf er een beeld van vormen hoe het is om verlicht te zijn en vervolgens jezelf gaan verbouwen om in dat beeld te passen. Zo'n illusie over het verlicht zijn kan het idee bevatten dat je als verlicht mens niet meer zult lijden, dat je daar dan boven zult staan. Maar een verlossing van het lijden is niet de inzet van de gnostiek. Met die gedachte, met dat ideaalbeeld van de verlichte, plaats je jezelf buiten je eigen heelheid als mens, buiten het leven, en, sterker nog, daarmee ook buiten de Bron.
Wie een heel mens wil worden, en als heel mens wil samenvallen met de Bron, zal de werkelijkheid als geheel moeten omarmen, met alles erop en eraan, zonder enig voorbehoud.
Dat heet overgave. Overgave is onvoorwaardelijk.

Want, waar het steeds om gaat in het Thomas evangelie is de heelheid als mens. Die heelheid kan men niet verwerven door zichzelf op welke wijze dan ook te amputeren. Maar ook niet door de werkelijkheid te willen veranderen.
Het lijden is een onontkoombaar deel van het mens-zijn. Het is de andere kant van de liefde. We lijden bijvoorbeeld om het verlies van een dierbare omdat we deze medemens liefhebben. Onvoorwaardelijke liefde kan alleen bestaan in combinatie met de onvoorwaardelijke bereidheid tot het ervaren van de pijn die het leven ons soms ook aandoet.

Alleen die overgave zal de mens ook de diepst mogelijke levensvreugde kunnen brengen. Als men die vreugde wil, zal men ook het lijden erbij moeten nemen. Merkwaardig genoeg sluiten liefde en levensvreugde het lijden niet uit, maar juist in. Ze vormen met z'n drieën de diepte van de werkelijkheid.

Dat men om een heel mens te kunnen worden de werkelijkheid in z'n totaliteit zou moeten omarmen, is een standpunt dat vaak protest oproept. Want men verstaat dan dat je alles maar goed zou moeten vinden. Maar dat is helemaal niet wat hier bedoeld wordt. Dat je alles goed zou moeten vinden is een mentaal oordeel, geen overgave. Overgave betekent ook het loslaten van dat bedenksel. Pas dan kun je de werkelijkheid aan je laten verschijnen zoals die is, in heel zijn oneindige verscheidenheid, zonder iets daarvan buiten te sluiten.
Dan heb je het leven gevonden. Dan is er de bereidheid geraakt te worden in het hart zonder voorwaarden.
Die onvoorwaardelijke bereidheid geraakt te worden kan heel goed tot gevolg hebben dat men een heftig innerlijk protest ervaart over een bepaalde toestand of handelswijze. Maar je kunt ook instemming ervaren, bijvoorbeeld in de vorm van een gelukservaring. Protest en instemming van het hart vormen dan de innerlijke richtlijnen voor het menselijk handelen, en niet de van buitenaf opgelegde oordelen. Zo’n protest of een instemming van het hart is geen mentaal oordeel. Zij zijn het gevolg van emotionele openheid. Die ervaringen zijn de boodschappers van de ziel, zie logion 65. Daar heb je dan iets mee te doen.

In de christelijke traditie is het lijden helaas is de ban geraakt van zonde en martelaarschap. Met name het lijden van Christus is in het teken komen te staan van de boetedoening.
Maar men kan het verhaal over de nederdaling van Christus op aarde met de bereidheid daar het lijden te aanvaarden ook op een andere manier lezen. Niet als een historische werkelijkheid, maar als een betekenisvolle mythe. Dan gaat ook dat verhaal over de acceptatie van het lijden als deel van de werkelijkheid. Dan wordt het anders zo mysterieuze zwijgen van Jezus bij zijn veroordeling tot de kruisdood ineens heel betekenisvol. Dan krijgt dat zwijgen de betekenis van de voorwaardeloze overgave aan het leven als doorgang naar de opstanding uit de spirituele dood.

 


Parallellen

De parallellen zijn bedoeld voor nadere studie. Ze zijn zeker niet altijd in overeenstemming met het Thomas-evangelie. Want ook contrasten met bijvoorbeeld citaten uit de Bijbel zijn van belang voor het verstaan van de betekenis.
Ken je zelf een tekst die past bij dit logion? Het zou fijn zijn als je die hieronder wilde publiceren.



Meister Eckhart
Alle lief en leed komt voort uit liefde.
(Over God wil ik zwijgen, p. 35)

 


Reacties (12)

Jezus zei:
Gelukkig de mens die heeft geleden en het leven heeft gevonden.

De uitleg die je eraan geeft Bram raakt mijn diepste wezen. Ik ervaar het als een helende herkenning.

"Buiten dat kader is er emotionele openheid. Dat is de bereidheid geraakt te worden in het hart door het leven in zijn volheid, zonder voorwaarden."

Woorden die stil maken....

Nij



Paralellen vind je ook in de zaligsprekingen, m.n. Mt 5:4-6 en 10-12. En het idee van het samengaan van lijden en het (ware) leven vinden we natuurlijk ook in teksten waarin Jezus ons oproept ons kruis op te nemen, zoals in Mt 16:24-25.


Beste Bram,
sinds geruime tijd lees ik het Thomas evangelie op deze site. Het is zeer interessant met klare duidingen. Het opent een nieuwe wereld voor mij en ik ben je daar heel dankbaar voor. Het is een goede aanvulling op "De hoofdloze weg" van D.E. Harding, dat een praktische, gebruiksvriendelijke methode aanbiedt om te zien Wie je werkelijk bent.
Ik heb uiteraard veel vragen, maar er is ééntje dat ik je zeker wil stellen omdat je hierboven iets hebt geschreven dat me zeer geraakt heeft.
Je schrijft: "Niet als een historische werkelijkheid, maar als een betekenisvolle mythe. Dan gaat ook dit verhaal over de acceptatie van het lijden als deel van de werkelijkheid."
Waarom zou men Jezus' leven als een mythe moeten zien i.p.v. een historische werkelijkheid om te kunnen verstaan dat dit verhaal gaat over de acceptatie van het lijden als deel van de werkelijkheid? Men doet m.i. juist af van de betekenis van Jezus' leven indien zijn leven een mythe zou zijn. Het levensverhaal van Jezus krijgt dan de allures van de "huiselijke wandelaar" van Kierkegaard. Indien Jezus' leven een mythe is, dan ook de gnostiek. Want er zou dan in de hele menselijke geschiedenis nog nooit iemand dàt bereikt hebben waarnaar de gnostiek ons wijst; dat maakt van de gnostiek ook een mythe en lopen we met zijn allen hersenspinsels na. De vinger wijst dan naar een mythe i.p.v. naar de maan…
groeten,
Dirk


Beste Dirk (en ondertussen ook Nij),
Voor ik op je vraag inga wil ik nog enkele opmerkingen vooraf maken.
Om te beginnen: een verhaal hoeft niet waar te zijn om betekenisvol te zijn. Jezus vertelt ook zelf gelijkenissen die duidelijk alleen maar een verhaal zijn, maar die wel bedoelen iets wezenlijks duidelijk te maken. Sterker nog: als je een verhaal alleen maar wilt zien als een historisch verslag van feitelijke gebeurtenissen is de kans erg groot dat de bedoelde betekenis je geheel ontgaat.
Ten tweede: er is een verhaal over ene Jezus. Dat vinden we in enkele variaties in het Nieuwe Testament. Daar is later van alles en nog wat aan toegevoegd, bijvoorbeeld de uitleg dat Jezus een God is die mens geworden is om met zijn lijden te boeten voor de zonden van de mens. Ik wil het echter graag bij het verhaal zelf houden. En dan vraag ik me af: wat is daarin nieuw, nog ongehoord? Dat nieuwe, nog ongehoorde lijkt me de zinvolle betekenis van dat verhaal.
Nou, het antwoord op de vraag naar het nieuwe in het verhaal over Jezus is niet moeilijk te vinden. Althans, dat vind ik. Ik vind zelfs dat het er uitspringt.

Laat ik een voorbeeld geven van een ander verhaal, dat van Odysseus. De reis van Odysseus op weg naar Ithaka volgt op de Ilias. In de Ilias, het verhaal over het beleg van Troje, gebeurt alles omdat de goden dat willen, zelfs de gemoedsgesteldheid van Achilles wordt door de goden bepaald.
Maar het verhaal van Odysseus is geheel anders. Odysseus bepaalt zelf zijn eigen lot. Dat is het nieuwe in het verhaal over de reis van Odysseus. Het is zelfs het eerste verhaal in de geschiedenis van de mensheid waarin de zelfbepaling van de mens voorkomt, waarin een mens zijn lot in eigen hand neemt en tenslotte slaagt in het bereiken van zijn doel, de hereniging met zijn vrouw Penelope.
Het verhaal van Odysseus is een literair product. Het is niet waar gebeurd, maar het bevat een ontwerp van het menszijn dat voor zijn tijd volstrekt nieuw is.
Op precies dezelfde manier vraag ik me af wat er nieuw is in het verhaal over Jezus. En, zoals ik al zei, dat is me wel duidelijk en ik beschouw het zelfs als opzienbarend en volgens mij ook nog steeds geldig als zinvolle betekenis voor het menszijn.

Zoals de Odyssee volgt op de Ilias, zo volgt het verhaal van Jezus op dat van het Joodse volk. Dat op zich is al betekenisvol. Het Oude Testament gaat over een collectief, het Joodse volk. Het Nieuwe Testament gaat over één mens, Jezus.
Dat is hetzelfde verschil als tussen de Ilias en de Odyssee.
Het nieuwe in het verhaal over Jezus is te vinden in de relatie tot het Oude Testament.
In het Oude Testament wordt alles bepaald door Jahweh. Die opvatting vinden we ook terug in het Nieuwe Testament, maar dat is dan gewoon meer van hetzelfde - dat is niet het nieuwe. Wat is dan wel het nieuwe?
Het nieuwe wordt het duidelijkst geïllustreerd door het contrast tussen de volgende twee teksten:

Deze tekst vinden we in het Oude Testament:
Dit gebied ik jullie: houd je aan de wetten die Jahweh je heeft voorgeschreven. Als je hiernaar luistert zal het je goed gaan en zul je een groot volk worden. Je land zal een land zijn vloeiende van melk en honing.
De Heer zal je liefhebben, zegenen en talrijk maken. Hij zal zegenen de vrucht van je schoot en de vrucht van je bodem, je koren, most en olie, de worp van je runderen en de dracht van je kleinvee, in het land, waarvan Hij jullie vaderen gezworen heeft dat Hij het je geven zou. Gezegend zul je zijn boven alle volken; er zal geen onvruchtbare zijn onder jullie mannen of vrouwen, noch onder je vee. De Heer zal alle ziekten van je afwenden. (Deuteronomium 7:13-14)
Maar als je de Heer, uw God, vergeet en andere goden achterna loopt, hen dient en voor hen buigt - ik betuig heden tegen u dat gij voorzeker zult omkomen, als je niet naar de stem van de Heer, uw God, wilt luisteren. (Deut.8:19-20)
Zo zal mijn toorn ten volle worden uitgestort en zal Ik mijn grimmigheid aan hen stillen en Mij wreken. (Ezechiel)


En dan Jezus in het Nieuwe Testament:
‘Want ik heb honger geleden en gij hebt mij te eten gegeven. Ik heb dorst geleden en gij hebt mij te drinken gegeven. Ik ben een vreemdeling geweest en gij hebt mij gehuisvest, naakt en gij hebt mij gekleed, ziek en gij hebt mij bezocht; ik heb in de gevangenis gezeten en gij zijt tot mij gekomen. (...) Voorwaar, ik zeg u, in zoverre gij dit aan één van deze minste broeders hebt gedaan, hebt gij het mij gedaan.’ (Matteüs 25:35 en 40)

Het contrast tussen OT en NT kan haast niet groter. Maar dat niet alleen. Wat Jezus hier zegt is nieuw, nog ongehoord.

Wat is het nieuwe? In het OT is het lijden te verklaren als een straf van God. Het is dus je eigen schuld. Honger, dorst, dakloosheid, ziekte, gevangenschap, armoe dat alles wordt in deze korte kernachtige tekst buiten alle schuld geplaatst. Maar meer nog dan dat: Je hebt het mij gedaan. Die door Jezus ervaren lotsverbondenheid met de lijdende medemens is het opzienbarend nieuwe, nog ongehoorde.
En dat is de boodschap die ik als vrij mens - dus niet als gelovige - overneem. Omdat ik zo wil zijn, hier en nu op aarde, en niet om de hemel te verdienen of zoiets. Dat is mijn eigen vrije keus, mijn zelfontwerp.
Maar dat niet alleen. Ik herken dat gevoel van lotsverbondenheid. Het is me eigen, als een vanzelfsprekendheid, al vanaf mijn jeugd. Hert hoort bij de mystieke ervaring van eenheid met al wat is. Het is dus voor mij ook een onontkoombare werkelijkheid waar ik alleen maar ja tegen heb te zeggen. Het heeft te maken met de ervaring die ik in logion 111 heb beschreven.
Meer over die lotsverbondenheid in het Thomas-evangelie kun je vinden door naar de website www.thomasevangelie.info te gaan en dan rechts te klikken op ’Zoek op thema’ en vervolgens op ‘Lotsverbondenheid’.

De lotsverbondenheid die Jezus in de geciteerde tekst etaleert is niet alleen nieuw voor de Joodse traditie. Tot mijn niet geringe verbazing vindt je die bijvoorbeeld niet in het boeddhisme, niet in het hindoeïsme, al helemaal niet bij Confucius en ook niet in het Daoïsme. Je vindt die wel ook in het sufisme, maar dat is van lang na Jezus. Dat maakt die boodschap van ervaren lotsverbondenheid van Jezus alleen maar meer bijzonder.

Nagenoeg alle spirituele tradities bieden een verklaring en daarmee ok een verlossing uit het lijden. Ik heb daar op dit forum meerdere malen over geschreven. Ook in allerlei hedendaagse spirituele opvattingen vindt je dat terug. Jezus biedt geen verlossing uit het lijden. Het antwoord van Jezus op het lijden is barmhartigheid. Geen verklaring, geen verlossing, maar stilzwijgen als hij beschuldigd wordt. Dat stilzwijgen ervaar ik als bijzonder betekenisvol. Dat zwijgen plaatst ook zijn eigen lijden buiten schuld. Als hij zich zou verdedigen zou hij het aspect van schuld erkennen. Nee, tegenover het lijden pas geen verklaring, geen schuldbekentenis, geen verlossing, alleen overgave. Al eerder heb ik het beeld van moeder Maria met de lege handen als symbool daarvan genoemd. Het heeft voor mij dezelfde betekenis als het zwijgen van Jezus.

En dan nu tenslotte je specifieke vraag.
Om te beginnen maakt het me niet uit of Jezus werkelijk bestaan heeft of niet. Dat is voor de boodschap die ik geciteerd heb voor mij niet van belang. Een verhaal hoeft niet letterlijk waar te zijn om betekenisvol te zijn. Niettemin geloof ik wel dat Jezus echt geleefd heeft en ik meen ook dat de door mij geciteerde tekst zijn wezenlijke boodschap weergeeft. Maar als dat niet zo is ben ik met alleen de tekst als tekst geheel tevreden omdat de boodschap die daarin vervat is voor mij betekenisvol genoeg is.

Nu dan die mythe.
De latere kerkelijke opvatting over het lijden van Jezus is dat hij als zoon van God, zelf ook God, mens geworden is om als mens met zijn lijden de zonde van de wereld op zich te nemen. Dat verhaal geloof ik niet als letterlijke waarheid en zelfs niet als mythe. Ik heb daar niets mee. Voor mij is Jezus gewoon een mens, net als u en ik.
Maar juist dan - ja ‘dan’ - kan ik dat verhaal toch als betekenisvol ervaren, niet als waarheid, maar als betekenis. Want als ik het niet letterlijk hoef te verstaan, dan -, ja dan - kan ik er anders naar kijken. Ik kan het natuurlijk verwerpen als onzin, maar ik zie het wel degelijk als betekenisvol, juist omdat het niet letterlijk waar is. Hoe dan?

Het is onvoorstelbaar dat de oudtestamentische god Jahweh zou kunnen lijden. Dat past helemaal niet in zijn verhaal. Jahweh lijdt niet, hij veroorzaakt het lijden als straf en wraak, maar blijft er zelf vrij van.
Dat de god van het Nieuwe Testament op aarde neerdaalt, om daar het lijden met de mens te delen, dus zichzelf niet buiten het lijden plaatst is als mythe, als verhaal, buitengewoon betekenisvol. Het is het grootst denkbare contrast met Jahweh.
En als ik het zo zie, als mythe die het lijden buiten alle oudtestamentische schuld plaatst, ja dan wordt het zwijgen van Jezus voor mij extra betekenisvol. Hij pleit zich niet vrij, hij bekent geen schuld, hij zoekt geen verlossing, in het zwijgen plaatst hij zijn eigen lijden volledig buiten elke verklaring, elke verlossing.
Dat vind ik mooi en wezenlijk als menselijke mogelijkheid. En nog steeds actueel.


Beste Bram,
vooraleer verder te gaan op uw antwoord op mijn vraag, wil ik je vertellen dat uw commentaren op het Thomas evangelie zeer verrijkend zijn. Werkelijk, het is een openbaring voor mij en, zoals reeds vermeld in mijn eerste reactie, is het een excellente aanvulling op een weg die ik de laatste jaren ben ingeslagen (waar ik nu niet verder op inga). Ook wil ik nogmaals zeggen dat ik de essentie van je commentaar op dit logion volledig bijtreed, nl. de acceptatie van het lijden als deel van de werkelijkheid, onvoorwaardelijke overgave aan het leven. Dus, zoals ik reeds geschreven heb aan Nij, eigenlijk is mijn vraag niet zo belangrijk maar was ik nieuwsgierig waarom je het zo geformuleerd heb, nl. Jezus' leven niet als een historische werkelijkheid te bezien maar als een mythe, om "dàn" het lijden te kunnen accepteren als deel van de werkelijkheid.

Maar (er is altijd een maar, dat had je zien aankomen), uw antwoord verduidelijkt dit helemaal niet. Ik heb het gelezen, herlezen, nogmaals herlezen, … en tja, ik probeer te verstaan wat je bedoelt maar helaas, ik begrijp je niet. Dit vind ik niet erg. Woorden geven niet altijd accuraat weer wat bedoeld wordt en de luisteraar (lezer) interpreteert al eens op een andere manier dan wat er bedoeld is…

Verder (wat volgt is terzijde want het heeft niks meer te maken met ons onderwerp) vind ik in het Oude Testament wel een god die niet alleen straft en wraak neemt, maar ook zeer liefdevol omgaat met mens en dier. Het beeld dat van god opgehangen wordt in sommige boeken van het OT, zegt meer over het beeld dat de schrijver van god heeft dan over god zelf. Is Jezus niet het beeld van de onzichtbare god? "…Deze, die de uitstraling is van Zijn heerlijkheid en de afdruk van Zijn wezen…" (Paulus in Filippenzen-brief). Kan je dan onderscheid maken tussen de god van het OT enerzijds en een god van het NT anderzijds ?

vriendelijke groeten,
Dirk


Dag Dirk,
Dank voor je respectvolle commentaar.
Ik heb een stelregel: als ik iets beweer en iemand begrijpt dat niet, dan heb ik het niet goed uitgelegd.
Ik besef ook nu weer hoe moeilijk het kan zijn om een inzicht dat voor mijzelf glashelder is en vanzelfsprekend lijkt, om dat zo over te dragen dat een ander het ook begrijpt.
Daar ben ik nu kennelijk niet in geslaagd. Kennelijk is het niet zo vanzelfsprekend als ik meende. Dat is voor mij goed om te weten. Ik wil het ook weten.
Dus, nogmaals, dank voor je getoonde onbegrip. Het is een prikkel tot verbetering.
Het doet me verder deugd dat je overigens veel herkenning vindt in mijn commentaar op het Thomas-evangelie. Dat is natuurlijk wat er echt toe doet.
Ik hoop je nog vaker te ontmoeten op het forum.


Als je geen verdriet wil hebben zul je moeten stoppen met van anderen houden. Dat kan natuurlijk niet, want het is je natuur om van anderen te houden. Maar hoe meer je van iemand houdt, des te groter is de kans op teleurstelling of verdriet bij afscheid nemen. We leven in een werkelijke wereld, niet in een schijnwereld waar alles alleen maar vrede is. Het lijden is dus een onontkoombaar deel van het mens-zijn. Je hebt alles hiervan nodig om een volkomen Mens te worden. Dan zul je het leven moeten accepteren zoals het komt en jouw plaats daarin.
Dan leef je echt. Met hoogten en diepe dalen. Ieder mens oordeelt. Maar de vraag is of je veroordeelt. Overgave en bereidheid om in je hart geraakt te worden door het volle leven is nodig om in volheid aan het leven deel te nemen. Als je onvoorwaardelijk je weg gaat zul je geluk op je pad vinden, maar dan moet je lijden niet uit de weg gaan. Het hoort er allemaal bij.


Logion 58 laatste alinea

Dan krijgt dat zwijgen de betekenis van de voorwaardeloze overgave aan het leven als doorgang naar de opstanding uit de spirituele dood.

voorwaardeloze?


Ja, inderdaad, voorwaardeloos. Klopt.



Jezus zei:
Zalig de mens die heeft geleden
en het leven gevonden

Ik denk dat je eerst "moet" lijden aan het leven, een bewuste ontevredenheid over het leven ervaart voordat je het leven mag vinden door alle beperkingen en begrenzingen op te heffen, zodat we weer heel worden...een compleet mens.

Als je het lijden van het leven begint te voelen, Kun je wakker worden voor diepere realiteiten.
Door zorgvuldig te kijken, intens te voelen, in contact met onszelf en de werelden, op een andere wijze dan we tot altijd vermeden hadden.
Misschien is lijden dus wel genade in deze zin....
Je vindt het Leven onder het leven....


Wa zeg je dat mooi en kernachtig, Yvonne!


...Misschien is de grootste ontevredenheid wel de eeuwenlange collectieve onderdrukking en ontkenning dat er iets is dat tijd en ruimte ontstijgt.
...misschien wel meer dan welke andere onderdrukking ook, hoewel het m.i. nooit helemaal verbannen kan worden, maar slapend kracht ligt te verzamelen.


 


Reageer

Alle velden zijn verplicht. Je moet een geldig e-mailadres invullen.
Je e-mailadres is niet zichtbaar op de site.
Om spam te voorkomen worden berichten met http:// geweigerd.


Naam:
E-mail:
Reactie: