De Geheime Woorden

Toelichting bij het Thomas Evangelie

Bram Moerland

Spring direct naar logion of naar het volgende logion »


Egoïsme of lotsverbondenheid?

7

Jezus zei:
De leeuw die mens wordt,
gegeten door de mens,
is gezegend.
De leeuw die mens wordt,
gegeten door de leeuw,
is armzalig.

 

In logion 2 werd beloofd dat je koning kunt worden over je eigen leven. Logion 6 vraagt om trouw aan jezelf.
Maar dat kun je wel heel verkeerd verstaan.

Doen waar je zin in hebt, is dat dan de kern van de gnostiek? Lekker egoïstisch alleen maar aan jezelf denken? Leert de gnostiek dat je eisend in het leven kunt staan, de vervulling van je begeertes stampvoetend afdwingend?
Ja, als je opgeroepen wordt om trouw te zijn aan jezelf, dan zou je dat zo kunnen verstaan.
Maar dan heeft de leeuw, je zelfzuchtig roofdier begeerte, de boodschap opgegeten. Dan blijf je net zo armzalig als voorheen. Dan zul je de dood smaken, als in logion 1 werd gezegd.
Misschien wordt je dan zelf wel een koning Leeuw, een machtig heerser van ‘de menigte’, van de sociale gemeenschap waartoe je behoort, maar daarmee ben je nog geen koning van het koninkrijk in jezelf.

Anders is het als de boodschap van het Thomas-evangelie een vermoeden in je oproept van een heel andere zijnsmogelijkheid.
Wie werkelijk het kind in zichzelf ontdekt heeft, zal de mens in de naaste kunnen zien en liefhebben als zichzelf. Dan speelt zelfzuchtige begeerte geen rol meer. Dan weet je dat de ander aan jou verwant is, als mens-met-de-mensen.
Dan zal naastenliefde geen moreel gebod zijn, van buiten opgelegd, maar voortkomend uit het innerlijke weten van de liefde, de gnosis.
Als je ontdekt dat het kind in jou een en al liefde is, dan ben je pas echt mens geworden.
Nee, dan zul je de dood niet smaken.
Ja, dan ben je gezegend.

Betekenis binnen Joodse cultuur
Het woord ‘leeuw’ kan, behalve die van egoïstische begeerte, ook nog een andere betekenis hebben. Overigens kunnen beide betekenissen naast elkaar bestaan. De gnostische teksten kunnen vaak op verschillende niveaus verstaan worden. Er is de betekenis die past in de Joodse cultuur, en er is de meer universele spirituele betekenis.
De christelijke gnostiek is van oorsprong een beweging binnen de Joodse gemeenschap waarbij afstand werd genomen van de wraakzuchtige en gewelddadige kant van Jahweh, zoals in sommige boeken uit het Oude Testament beschreven. Die beweging beroept zich op Jezus als de inspirator van een ander godsbeeld, god als liefde, en niet als rechter en wreker. De bewuste breuk met die oudtestamentische god der wrake is een kenmerk van de gnostiek. Die breuk wordt soms voorgesteld als anti-joods, maar dat is een misvatting. De gnostiek keert zich niet tegen de joden, maar als een protest door Joden zelf tegen een bepaald godsbeeld binnen hun eigen cultuur.
Als betekenis die past binnen de Joodse cultuur, ligt voor de hand dat met de leeuw ‘de leeuw van Juda’ wordt bedoeld.
Genesis 49:8 zegt daarover:
Juda is een jonge leeuw;
Heeft hij zijn prooi verscheurd
Dan zoekt hij rust op een hooggelegen plek,
Hij rekt zich uit en legt zich neer.


En Numeri 23:24:
Israël is een machtige leeuw.
Hij gaat niet liggen voor hij zijn prooi heeft verscheurd,
En het bloed van zijn slachtoffer gedronken.


In Hosea (5:14) is Jahweh zelf een leeuw:
Want ik, ik val Israël aan als een jonge leeuw.

Als hier de leeuw het volk Israël voorstelt, en meer in het bijzonder Jahweh en de wet van Mozes, wat wordt hier dan gezegd?
‘De leeuw die mens wordt’ = een wettische Jood die gnosticus wordt.
Als die verandering werkelijk doorleefd is, wordt de leeuw van Juda opgegeten door de mens. De uiterlijke wet van Mozes verandert in verinnerlijkte liefde.
Maar dat proces, als je dat alleen maar van horen zeggen hebt en niet zelf doorleefd, kun je ook weer verstaan als nieuwe regels en voorschriften, in wetten dus, precies waar de leerlingen van Jezus naar vroegen in het vorige logion. De leerlingen vroegen om een uiterlijke wet, terwijl het Thomas evangelie gaat over het leren ervaren van de innerlijke wet. Als liefde alleen maar weer een uiterlijke wet wordt, dan is de boodschap van de menswording opgegeten door de leeuw, de wettische en wraakzuchtige leeuw van Juda, Mozes, Jahweh.
En dat is dan een armzalig resultaat van een boodschap over een prachtige menselijke mogelijkheid.


De vertaling en toelichting van Bram Moerland bij het Thomas-evangelie is ook uitgegeven in boekvorm. Wil je dat boek bestellen? Je vindt de gegevens hier.



 


Parallellen

De parallellen zijn bedoeld voor nadere studie. Ze zijn zeker niet altijd in overeenstemming met het Thomas-evangelie. Want ook contrasten met bijvoorbeeld citaten uit de Bijbel zijn van belang voor het verstaan van de betekenis.
Ken je zelf een tekst die past bij dit logion? Het zou fijn zijn als je die hieronder wilde publiceren.




Betekenis binnen Joodse cultuur

Het woord ‘leeuw’ kan, behalve die van zelfzuchtige begeerte, ook nog een andere betekenis hebben. Overigens kunnen beide betekenissen naast elkaar bestaan. De gnostische teksten kunnen vaak op verschillende niveaus verstaan worden. Er is de betekenis die past in de Joodse cultuur, en er is de meer universele spirituele betekenis.

De christelijke gnostiek is van oorsprong een beweging binnen de Joodse gemeenschap waarbij afstand werd genomen van de toornige en wrekende Jahweh uit het Oude Testament. Die nieuwe beweging binnen het jodendom beriep zich op Jezus als de inspirator van een ander godsbeeld, god als liefde, en niet als rechter en wreker. De bewuste breuk met die oudtestamentische god der wrake is een kenmerk van de gnostiek. Die breuk wordt soms voorgesteld als anti-joods, maar dat is een misvatting. De gnostiek keert zich niet tegen de joden, maar is een protest van Joden zelf tegen een bepaald godsbeeld binnen hun eigen cultuur.

Als betekenis die past binnen de Joodse cultuur, ligt voor de hand dat met de leeuw ‘de leeuw van Juda’ wordt bedoeld.
Genesis 49:8 zegt daarover:
Juda is een jonge leeuw;
Heeft hij zijn prooi verscheurd
Dan zoekt hij rust op een hooggelegen plek,
Hij rekt zich uit en legt zich neer.


En Numeri 23:24:
]q]Israël is een machtige leeuw.
Hij gaat niet liggen voor hij zijn prooi heeft verscheurd,
En het bloed van zijn slachtoffer gedronken.

In Hosea (5:14) is Jahweh zelf een leeuw:
Want ik, ik val Israël aan als een jonge leeuw.


Als hier de leeuw het volk Israël voorstelt, of meer in het bijzonder Jahweh en de wet van Mozes, wat wordt hier dan in Thomas gezegd?
‘De leeuw die mens wordt’ = een wettische Jood die mens wordt omdat hij de liefde stelt boven de wet.
Als die verandering werkelijk doorleefd is, wordt de leeuw van Juda opgegeten door de mens. De uiterlijke wet van Mozes verandert in trouw aan de liefde.

Maar dat proces, als je dat alleen maar van horen zeggen hebt en niet zelf doorleefd, kun je ook weer verstaan als nieuwe regels en voorschriften, in wetten dus, precies waar de leerlingen van Jezus naar vroegen in het vorige logion. De leerlingen vroegen om een uiterlijke wet, terwijl het Thomas-evangelie gaat over het leren ervaren van de innerlijke wet van de liefde. Als liefde alleen maar weer een uiterlijke wet wordt, dan is de boodschap van de menswording opgegeten door de leeuw, de wettische en wraakzuchtige leeuw van Juda, Mozes, Jahweh.
En dat is dan een armzalig resultaat van een boodschap over een prachtige menselijke mogelijkheid.


Genesis 49:8
Juda is een jonge leeuw;
Heeft hij zijn prooi verscheurd
Dan zoekt hij rust op een hooggelegen plek,
Hij rekt zich uit en legt zich neer.

Numeri 23:24
Israël is een machtige leeuw.
Hij gaat niet liggen voor hij zijn prooi heeft verscheurd,
En het bloed van zijn slachtoffer gedronken.
In Hosea (5:14) is Jahweh zelf een leeuw:
Want ik, ik val Israël aan als een jonge leeuw.

Jesaja 38:13
Tot aan de morgen toe wordt ik uitgemergeld; als een leeuw vermorzelt hij al mijn botten, geheel de dag door, tot in de nacht, doet Gij mij verkommeren.

Hosea 5:14
Ik zelf immers, als een leeuw keer Ik Mij tegen Efraïm, als een leeuwenjong tegen het huis Juda. Ik verscheur ze en ga heen. Ik haal ze weg en niemand ontrukt ze Mij.

Hosea 11:10
Zij zullen achter Jahweh aan gaan. Als een leeuw zal Hij brullen. Ja, Hij zal brullen en bevend komen dan de zonen van de zeekant.

Hosea 13: 7-8
Ik ben voor hen als een leeuw geworden, Ik loer als een panter langs de weg. Ik val hen aan als een berin, een die van haar jongen beroofd is, en ik rijt hun borstkas open; als een leeuwin verslind ik hen dan, zij worden door de wilde beesten verscheurd.

Amos 3:8
De leeuw heeft gebruld: wie zou er niet vrezen?

Daniël 7:4 , het visioen van vier dieren
Vier grote dieren kwamen uit de oceaan tevoorschijn, alle vier verschillend. Het eerste dier leek op een leeuw, maar had de vleugels van een arend. Ik zag hoe zijn vleugels weden uitgerukt. Vervolgens werd het opgetild en als een mens rechtovereind gezet. Tenslotte kreeg het dier het hart van een mens.
Fraai is hier dat de leeuw (van Juda, Jahweh) overeind wordt gezet en het hart van een mens krijgt. Hier wordt de leeuw opgegeten door de mens.

In Ezechiël 41:19 staat in een visioen van de nieuwe tempel:
Elke engel (in de nieuwe tempel) had twee gezichten: het gelaat van de mens gekeerd naar de palmboom aan de ene kant, en het gelaat van een leeuw, gekeerd naar de palmboom aan de andere kant.

Het Wezen van de Machten (NHC II.4), p. 99
En het (Jahweh, BM) werd een arrogant beest dat op een leeuw leek.

 


Reacties (9)

vandaag op eerste kerstdag ben ik alleen en ik besteed deze dag geheel aan Thomas. Zo lees ik bij de inleiding van de vertaling van Riemer Roukema (Ad Fontes) de volgende zeer interessante tip dat met de leeuw niemand minder dan Jahwe wordt bedoeld ofwel de Scheppergod! Hij onderbouwt deze suggestie met de volgende bijbelfragmenten:
Jesaja 38:13
Tot aan de morgen toe wordt ik uitgemergeld; als een leeuw vermorzelt hij al mijn botten, geheel de dag door, tot in de nacht, doet Gij mij verkommeren.
Hosea 5:14
Ik zelf immers, als een leeuw keer Ik Mij tegen Efraïm, als een leeuwenjong tegen het huis Juda. Ik verscheur ze en ga heen. Ik haal ze weg en niemand ontrukt ze Mij.
Hosea 11:10
Zij zullen achter Jahwe aan gaan. Als een leeuw zal Hij brullen. Ja, Hij zal brullen en bevend komen dan de zonen van de zeekant.
Hosea 13: 7-8
Ik ben voor hen als een leeuw geworden, Ik loer als een panter langs de weg. Ik val hen aan als een berin, een die van haar jongen beroofd is, en ik rijt hun borstkas open; als een leeuwin verslind ik hen dan, zij worden door de wilde beesten verscheurd.
Amos 3:8
De leeuw heeft gebruld: wie zou er niet vrezen?

Als de leeuw Jahwe is, de scheppergod zou dat dus kunnen betekenen dat wij ons niet moeten laten verslinden door de materiële wereld, anders worden wij zelf de leeuw.


Later op de avond zie ik nog een andere mogelijkheid om dit moeilijke logion te begrijpen.
Als we net als de Belgische mysticus Erik van Ruysbeek niet langer 'geloven' in een persoonlijke god en Jahwe beschouwen als een antropomorfe projectie, dan hoeven wij niet langer bang te zijn voor de brullende leeuw. Onze angst voor die leeuw kunnen wij dan transformeren (=opeten) in liefde voor onze medemens en daardoor werkelijk mens worden.
Als we die angst niet kunnen overwinnen zullen wij ons misschien tot de tanden toe bewapenen en zelf leeuw worden.


Beste Ronald,
Die uitleg dat de leeuw de symbolische voorstelling is van Jahweh, was ik eerlijk gezegd ook al op het spoor gekomen. Jouw reactie is nu voor mij de aanleiding om die ook maar op te nemen bij mijn eigen uitleg.
Waar vind ik overigens de uitleg van Riemer Roukema? Die ken ik niet, maar lijkt me de moeite waard, want ik was deze uitleg nog nergens anders tegen gekomen.
Overigens zie je nu zelf hoe leuk het is om eerst de min of meer letterlijke of historisch juiste uitleg te ontdekken en dan zelf, zoals je dat doet via de uitleg van van Ruysbeek, de meer universele spirituele betekenis te zien.
In het algemeen zoek ik ook eerst naar een historisch correct verstaan, maar probeer dan toch steeds om daar vervolgens nog een algemener niveau in te vinden. En ik geef hier op de webssite meestal alleen die meer algemene uitleg. Maar bij dit logion is het wel degelijk passend, vind ik nu ook, om de historische context toe te voegen.
Dank voor je waardevolle reactie. Een mooi kerstcadeau aan de lezers van dit forum. Ik hoop je ook bij andere logions nog vaak tegen te komen.
Groet,
Bram


Er werd gevraagd waar mijn uitleg is te vinden dat met de leeuw de God van het Oude Testament is bedoeld: behalve in mijn boekje Het Evangelie van Thomas (Zoetermeer, Meinema, 2005), p. 17-18, ook in Tj. Baarda e.a., Het Evangelie van Thomas (Zoetermeer, Meinema, 1999), p. 9-15.
Riemer Roukema


Beste Riemer Roukema,
Ik wil hier uitleggen waarom ik aarzel om in de leeuw uit dit logion de god van het Oude Testament te zien.
De bijna hatelijke opvattingen over Jahweh zoals je die in latere gnostische teksten, bijvoorbeeld bij Marcion ziet, kom ik niet tegen in het evangelie van Thomas.
Thomas is voor mij meer een religies alternatief binnen het jodendom. Thomas verzet zich, meen ik te lezen, nadrukkelijk tegen de schriftgeleerdheid als religieuze houding, of tegen het wettische denken, omdat, zoals Paulus ook zegt, de letter doodt en de geest levend maakt. Maar verzet tegen Jahweh, zoals in latere gnostische teksten, vind ik bij Thomas niet.
Het is natuurlijk verleidelijk om die latere gnostische polemiek tegen Jahweh als de verklaring te gebruiken van dit logion, want als je het woord 'leeuw' in een concordantie opzoekt, zie je overduidelijk dat de leeuw in het Oude Testament 'de leeuw van Juda' is. En om, met kennis van de latere gnostiek, in de leeuw in dit logion Jahweh, of het volk Israël te zien, ligt dan min of meer voor de hand.
Toch aarzel ik, omdat we dan een voorstelling van zaken uit een latere tijd gebruiken om een vroegere tekst te verklaren waarin die voorsteling verder niet voorkomt.
Ik heb die verklaring nu dus ook toegevoegd aan mijn toelichting, maar ik wil hier toch nog mijn aarzeling laten blijken.


De hooggeleerde Gilles Quispel maakt de opmerking dat de leeuw de zinnelijke hartstocht verbeeldt (EvT, Trition 1971 p. 35) Volgens de hooggeleerde Baarda (EvT Meinema 1999 p.11) is de laatste zin letterlijk " en de leeuw wordt mens". M.i betekent dit: Zal mensgeworden armzalig worden als hij beseft onmachtig te zijn om de leeuw te overwinnen. De leeuw heeft het dan in de mens voor het zeggen. Je komt vast te zitten in jezelf en komt in gevangenschap omdat je de hartstocht, de begeerte niet onder controle kunt houden. De emotie niet kunt accepteren als iets van jezelf waar je geen gevolg aan hoeft te geven. Als je jezelf kent en accepteert zoals je je medemens herkent kun je koning zijn binnen je eigen koninkrijk . Je Zelf.


Logion 7: De tekst is m.i. foutief weergegeven. Op regel 5 staat: : De leeuw die mens wordt, maar dit moet zijn: de mens die leeuw wordt

M.vr.gr., Carla


Dag Carla vd Brink,
Mooi dat je zo kritisch bent op de vertaling. Dat kan ik absoluut zeer waarderen. Blijf dat wat mij betreft vooral doen.
Alleen ben ik het deze keer niet met je eens.
Ik besef dat het een lastige tekst is. Ik heb er de koptische tekst nog eens op nagekeken en ik blijf bij mijn vertaling.
Dit logion gaat over een verandering, een transformatie, namelijk van leeuw in mens.
Van Jezus wordt verteld dat hij mens is geworden. In de kerkelijke traditie wordt dat uitgelegd alsof dat alleen op hem slaat, en dat het betekent dat hij en alleen hij van God mens is geworden. Maar in de gnostische teksten wordt daar iets heel anders mee bedoeld. Dan gaat het over ons zelf, over ieder van ons mensen.
Iedereen kan z'n eigen menszijn kwijtraken, door op te gaan in een illusie over zichzelf, door geloof te hechten aan een oneigenlijk beeld van zichzelf, een vals zelf. De gnostiek laat je weten dat je als mens altijd 'jezelf kunt herinneren', en daarmee kunt terugkeren naar je oorspronkelijke mens-zijn. Dan wordt je dus weer mens.
Als verteld wordt dat Jezus mens is geworden, dan is dat een voorbeeld voor hoe het ons allemaal kan vergaan. Elk mens kan terugkeren naar zijn oorspronkelijke menszijn.

In dit logion staat de leeuw voor het valse zelf.
Nu is de vraag wie de leer van de gnostiek, of van het Thomas-evangelie, aanhoort en op zichzelf toepast. Doet dat de leeuw in jou, het valse zelf, tot schijnbare bevestiging van z'n fundamentalistische waarheid? Of versta je dat met je hart, vanuit je ware menszijn, en herinnert het je aan je ware zelf?
Kortom, wie eet de boodschap? De leeuw of de mens?
Als de leeuw de boodschap eet blijft hij even armzalig als voorheen. Dan wordt zijn nieuwe mens-zijn alleen maar weer een andere illusie. Als daarentegen de mens in jou de boodschap eet en je daardoor aan je ware zelf herinnerd wordt, ontluikt het gezegende ware mens-zijn.





Ego en Zelf

Beperkt ben ik
door mijn ego:
door zelfzucht
en aards verlangen;
door hebzucht
en hartstocht.

Beperkt ben ik
door mijn streven
naar meer,
naar groter,
naar macht
en kracht.

Maar héél ben ik
in de volheid van
mijn eeuwige Zelf,
gedragen op de vleugels
van de onbaatzuchtige
Liefde.

Peter van de Goolberg


 


Reageer

Alle velden zijn verplicht. Je moet een geldig e-mailadres invullen.
Je e-mailadres is niet zichtbaar op de site.
Om spam te voorkomen worden berichten met http:// geweigerd.


Naam:
E-mail:
Reactie: