De Geheime Woorden

Toelichting bij het Thomas Evangelie

Bram Moerland

Spring direct naar logion of naar het volgende logion »


Mens, sta op. Leef!

85

Jezus zei:
Adam kwam voort uit een grote kracht
en een grote rijkdom,
maar hij werd jou onwaardig.
Want was hij jou waardig geweest,
hij zou de dood niet hebben gesmaakt.

 

Dit logion en de uitspraak daarin over Adam kunnen we alleen begrijpen vanuit die heel andere interpretatie door de gnostici van het paradijsverhaal in het Oude Testament.
Een sleutelpassage daarover uit een ander gnostisch evangelie, dat van Filippus, luidt:

In de tijd dat Eva in Adam was, was er geen dood. Toen zij zich van hem scheidde, ontstond de dood. Als hij weer volledig wordt en tot zichzelf komt, zal er geen dood meer zijn.

Daar gaat dus dit logion over. Maar hoe moeten we dat zien?
Laten we eerst eens de gnostische interpretatie van het paradijsverhaal bespreken.

Het paradijsverhaal kunnen wij lezen in Genesis, het eerste boek van het Oude Testament. Volgens dat verhaal leven Adam en Eva, de eerste mensen, aanvankelijk in een gelukzalige staat, het paradijs. Er is hun echter door Jahweh het verbod opgelegd om te eten van de boom van kennis van Goed en Kwaad. Jahweh waarschuwt de mens:
Want ten dage dat gij daarvan eet, zult gij voorzeker sterven.

Maar dan komt de slang. Die zegt tegen Eva:
Gij zult geenszins sterven, maar God weet dat ten dage dat gij daarvan eet uw ogen geopend zullen worden, en gij als God zult zijn, kennende Goed en Kwaad.

Eva eet van de boom, en:
Zij gaf ook haar man, die bij haar was, en hij at. Toen werden beider ogen geopend, en zij bemerkten dat zij naakt waren.

Jahweh ontsteekt daarover in grote woede en vervloekt Adam en Eva. Hij roept hen toe:
Stof zijt gij, en tot stof zult gij wederkeren.

En bij zichzelf overleggende besluit hij:
Zie, de mens is geworden als één onzer, door de kennis van goed en kwaad; nu dan, laat hij zijn hand niet uitsteken en ook van de boom des Levens nemen en eten, zodat hij in eeuwigheid zou leven.

Vervolgens verdrijft hij de mens uit het paradijs, en stelt een engel aan met een flakkerend zwaard om de weg tot de boom des levens voor hen af te sluiten. Hij maakt kleren van die-renhuiden voor hen en stuurt ze zo gekleed de wereld in.

Dit alles nu is voor de gnostici duidelijke taal: Jahweh, volgens de gnostici de Heer van het kwaad, de Demiurg, wilde de mens bewust onwetend houden!
Gnostici zeggen dat Adam en Eva door toedoen van de Demiurg een spirituele dood stierven, en met hen alle mensen na hen. En de slang zien de gnostici als een boodschapper van de goede God die de mens de gnosis wil brengen, zijn eigen kennis van goed en kwaad.
De gnostici erkende dus niet het verbod op de kennis van goed en kwaad, maar zagen dat als een kwaadaardige misleiding.

In de traditioneel-christelijke visie wordt de overtreding van het verbod van Jahweh op het eten van de boom van kennis van goed en kwaad door Eva en Adam gezien als de zondeval waar sedertdien alle mensen onder gebukt gaan. Voor Tertullianus, een fel bestrijder van de gnostiek in de tweede eeuw, was Eva de oorzaak van die zondeval. Hij schreef daarom aan de vrouwen uit zijn gemeente:
Jullie zijn de poorten van de duivel. Jullie zijn als Eva die Adam verleidde toen de duivel dat niet zelf durfde wagen. Besef je wel dat elk van jullie een Eva is? De toorn van God rust op jullie geslacht tot in deze tijd, zoals ook jullie schuld noodzakelijkerwijs voortleeft.

Maar de gnostiek geeft aan Eva een geheel andere rol. Zij is degeen die ‘oren had om te horen,’ en verstond wat de slang haar te vertellen had. Zij wekt vervolgens Adam uit de slaap van onwetendheid.

In ‘De oorsprong van de wereld’ een tekst uit Nag Hammadi, wordt verteld hoe Eva ziet dat Adam slaapt. Ze wordt daardoor met medelijden bewogen en ze zegt:
Adam, leef! Sta op!

Adam wordt wakker en als hij Eva ziet zegt hij:
Jij zult de moeder van de levenden genoemd worden, omdat jij degene bent die mij het leven schonk.

Hier zien we dus een uiterst positieve waardering voor Eva, want zij is degeen die Adam tot leven wekt. Eva wordt in de gnostische teksten zelfs vaak beschreven als superieur aan Adam.

Dit is de gnostische interpretatie van het paradijsverhaal. Heel anders dus dan de traditioneel-christelijke zienswijze.

Aan dit ontwaken van Adam door toedoen van Eva is echter nog iets voorafgegaan: de scheiding van Eva en Adam. En daar verwijst dit logion naar. Om de betekenis daarvan te kunnen begrijpen dien je eerst nog iets meer te weten over de gnostische symboliek. In de symboliek van de gnostiek worden Adam en Eva niet voorgesteld als afzonderlijke personen, maar als symbolen.
Adam is het symbool van de mens, van alle mensen. Eva wordt beschouwd als het vrouwelijke symbool van de gnosis, het innerlijk weten. In het ‘Geheime Boek van Johannes,’ een andere tekst uit Nag Hammadi, zegt Eva tegen Adam nadat ze van de boom van kennis van Goed en Kwaad gegeten heeft:
Adam, sta op en herinner jezelf. Volg mij, je eigen wortel.

In zijn verbondenheid met Eva, in zijn oorspronkelijke eenheid bezat Adam een grote kracht en een grote rijkdom, zegt dit logion.
Daarna werd Adam jou onwaardig. Adam, gescheiden van Eva, zijn wortel, is onwetend van zijn oorsprong, zijn oorspronkelijk gelaat. Dat is de oude Adam.
De mens uit het vorige logion, de nieuwe mens, heeft de eenheid hersteld. In de mystieke bruiloft zijn de Adam en de Eva in hem weer met elkaar verbonden.
Jezus zegt hier: ‘hij werd jou onwaardig’.
'Hij', dat is de oude Adam die onwetend is van zijn wortel.
'Jij' dat is de mens uit het vorige logion die de eenheid heeft hersteld.
En in plaats van doornen en distels is er dan vreugde. Zie daarvoor ook de toelichting bij logion 45.

Maar wat is nu de boodschap van dit logion? Deze: laat de oude Adam los, de dode Adam in jou wel te verstaan. Laat het verleden los, het verleden waarin je afgesneden was van je eigen wortel. Blijf niet omzien in wrok, zelfverwijt en schuldbesef om wat geweest is. Wat geweest is is geweest. Leef! Precies zoals Eva tegen Adam zegt:
Mens, leef! Sta op!



De vertaling en toelichting van Bram Moerland bij het Thomas-evangelie is ook uitgegeven in boekvorm. Wil je dat boek bestellen? Je vindt de gegevens hier.



 


Parallellen

De parallellen zijn bedoeld voor nadere studie. Ze zijn zeker niet altijd in overeenstemming met het Thomas-evangelie. Want ook contrasten met bijvoorbeeld citaten uit de Bijbel zijn van belang voor het verstaan van de betekenis.
Ken je zelf een tekst die past bij dit logion? Het zou fijn zijn als je die hieronder wilde publiceren.



Bijbel

Genesis 1:26-28
26 God zei: ‘Laten wij mensen maken die ons evenbeeld zijn, die op ons lijken; zij moeten heerschappij voeren over de vissen van de zee en de vogels van de hemel, over het vee, over de hele aarde en over alles wat daarop rondkruipt.’ 27 God schiep de mens als zijn evenbeeld, als evenbeeld van God schiep hij hem, mannelijk en vrouwelijk schiep hij de mensen. 28 Hij zegende hen en zei tegen hen: ‘Wees vruchtbaar en word talrijk, bevolk de aarde en breng haar onder je gezag: heers over de vissen van de zee, over de vogels van de hemel en over alle dieren die op de aarde rondkruipen.’

Genesis 3:17-19
17 Tegen de mens zei hij:
‘Je hebt geluisterd naar je vrouw,
gegeten van de boom die ik je had verboden.
Vervloekt is de akker om wat jij hebt gedaan,
zwoegen zul je om ervan te eten,
je hele leven lang.
18 Dorens en distels zullen er groeien,
toch moet je van zijn gewassen leven.

Sirach 49:16
Sem en Set werden geëerd onder de mensen,
maar boven alles wat leeft in de schepping staat Adam.

Wijsheid 10:2
zij gaf hem macht om over alles te heersen.

 


Reacties (5)

Genesis 1:26-28
26 God zei: ‘Laten wij mensen maken die ons evenbeeld zijn, die op ons lijken; zij moeten heerschappij voeren over de vissen van de zee en de vogels van de hemel, over het vee, over de hele aarde en over alles wat daarop rondkruipt.’ 27 God schiep de mens als zijn evenbeeld, als evenbeeld van God schiep hij hem, mannelijk en vrouwelijk schiep hij de mensen. 28 Hij zegende hen en zei tegen hen: ‘Wees vruchtbaar en word talrijk, bevolk de aarde en breng haar onder je gezag: heers over de vissen van de zee, over de vogels van de hemel en over alle dieren die op de aarde rondkruipen.’

Genesis 3:17-19
17 Tegen de mens zei hij:
‘Je hebt geluisterd naar je vrouw,
gegeten van de boom die ik je had verboden.
Vervloekt is de akker om wat jij hebt gedaan,
zwoegen zul je om ervan te eten,
je hele leven lang.
18 Dorens en distels zullen er groeien,
toch moet je van zijn gewassen leven.
19 Zweten zul je voor je brood,
totdat je terugkeert tot de aarde, waaruit je bent genomen:
stof ben je, tot stof keer je terug.’

Sirach 49:16
Sem en Set werden geëerd onder de mensen,
maar boven alles wat leeft in de schepping staat Adam.

Wijsheid 10:2
zij gaf hem macht om over alles te heersen.


Adam staat hier voor de mens. De mens die voortkomt uit een goddelijke kracht. Als de onbewuste mens goed en kwaad kent, kan deze keuzes maken. Dieren volgen hun intuïtie. Mensen kunnen zo zij bereid zijn medeschepper zijn. Op hun eigen vierkante meter, dus in de dagelijkse praktijk. Maar hoedt je voor wrok of schuld zoeken. Want als je een ander de schuld geeft, ben je zelf niet meer vrij. Dan raak je gevangen in jezelf.


Hallo,

ik zit met de vraag of Adam en Eva 1 en dezelfde persoon zijn? 2 in 1 geestelijk en lichamelijk. Na de diepe slaap van Adam is het geestelijke(Eva) uit Adam genomen en zijn ze terug 2 of van elkander gescheiden. Een rib is geen vlees maar een ondersteuning van het vlees, wat de rib voor mij geestelijk maakt. Het vlees wordt vervolgens gesloten, dus geen toegang meer voor Eva of het geestelijke.
Of ben ik helemaal aan het doordraaien want het is me toch even slikken deze leerstof!


Dag Dennis, Ja, dat is inderdaad andere koek dan de letterlijke leeswijze van kaft tot kaft.
In de gnostiek geldt Adam als 'de mens'. Dus ook als 'de mens' in het hier en nu. Dus ook jij, Dennis, als mens.
In de gnostiek geldt de vrouw als symbool van de menselijke ziel, of van het geestelijke, zoals jij het noemt, dus ook van jouw ziel, Dennis.
De scheiding van Adam en Eva geldt in de gnostiek als de beroving van 'de mens' van zijn ziel en daarmee van zijn innerlijk weten, de kennis van goed en kwaad.
De scheiding van Adam en Eva in dat oude verhaal gaat daarom vooraf op het verbod op kennis van goed en kwaad. Eerst wordt 'de mens' gescheiden van zijn innerlijke weten, dat van zijn ziel, verbeeld in de scheiding van Adam en Eva. Om te voorkomen dat die scheiding weer opgeheven wordt, verbiedt Jahweh daarna zowel Adam als Eva om te eten van de boom van kennis van goed en kwaad.
Van Jezus wordt verteld dat hij 'mens' is geworden. In de gnostiek betekent dat dat hij de scheiding met zijn innerlijk weten, heeft opgeheven. Symbolisch wordt dat verbeeld in het huwelijk met Maria Magdalena. Met dat mystieke huwelijk werd 'de mens' Jezus weer heel.
Nee, Dennis, je draait helemaal niet door. Je had het perfect begrepen.
Dit is dus een heel andere manier van lezen. Maar de echte stap is dat je beseft dat het over jou gaat, dat jij ook een heel mens kunt worden, of, nog beter gezegd: al bent, door te huwen met je innerlijk weten. Want daar gaat deze symboliek over en niet over een gebeurtenis uit het verre verleden.
En lees ook de toelichting bij logion 103 eens. Die gaat ook hierover.


Hallo Dennis #43488

Adam betekent ook mens. Dus Eva is niet een ander mens maar een deel van Adam, zoals Bram terecht uitlegt. Adam is een androgyn persoon, zowel mannelijk als vrouwelijk. In de oudheid voorgesteld als een persoon met geslachtsdelen aan de buitenkant. Dat rib is een slechte vertaling. Dat had moeten zijn : uit de zijde van Adam. De Androgyne persoon gesplitst in twee delen. De diepe slaap staat voor onbewustheid. Het weten (het aanvullende) wordt verwijderd in de deelpersoon Eva. In de gnostiek geldt de vrouw als symbool van de menselijke ziel, of van het geestelijke. Het weten bevat kennis van goed en kwaad omdat je bewust bent. Omdat je zelf in jouw ziel omgaat met goed en kwaad, of beter gezegd rijp en onrijp. Als je in jou de twee weer tot 1 maakt (de buitenkant aan de binnenkant) wordt je weer de bewuste mens en herinner je jezelf.


 


Reageer

Alle velden zijn verplicht. Je moet een geldig e-mailadres invullen.
Je e-mailadres is niet zichtbaar op de site.
Om spam te voorkomen worden berichten met http:// geweigerd.


Naam:
E-mail:
Reactie: