De Geheime Woorden

Toelichting bij het Thomas Evangelie

Bram Moerland

Spring direct naar logion of naar het volgende logion »


De werkelijkheid is één en ondeelbaar

87

Jezus zei:
Ellendig is het lichaam
dat slaaf is van het lichaam.
en ellendig de ziel
die slaaf is van de twee.

 

De gnostiek is een verlossingsleer. Er is de onverloste staat en de verlossing. De onverloste staat wordt in de gnostiek vaak betiteld als slavernij.
En wat is de verlossing? Dat is niet zozeer een bevrijding van de onverloste mens, maar meer nog: de bevrijding van de vrijheid zelf.
‘Wij zijn geroepen tot vrijheid,’ zegt Paulus in zijn brief aan de Galaten.
En wat is het resultaat van die vrijheid? Dat wij, in die vrijheid, onze naaste lief kunnen hebben als onszelf, voegt Paulus daar nog aan toe, vrijheid als voorwaarde tot liefde.
Paulus zegt ook in Galaten:
‘Christus heeft ons bevrijd opdat wij in vrijheid zouden leven; houd dus stand en laat u niet opnieuw een slavenjuk opleggen.’

Het begrip slavernij speelt ook een belangrijke rol in het jodendom, en dan verwijst het naar de slavernij in Egypte, waar God het Joodse volk uit bevrijd heeft, zo vertelt het Oude Testament. Deze als historische gebeurtenis beschouwde vertelling wordt binnen het jodendom ook veelvuldig symbolisch geduid, en dan gaat het ook om de slavernij van de ziel ergens aan, slavernij dus als beeld van de onverloste staat.

Slavernij en vrijheid, dat zijn dus belangrijke thema’s, niet alleen voor Paulus en in het jodendom, ook in de gnostiek.
Het evangelie van Filippus 11 zegt het zo:

De machten wilden de mens misleiden omdat ze zagen dat hij verwant is aan het waarachtig goede. Zij ontnamen aan wat goed is zijn naam en gaven die aan het niet-goede om de mensen met die naam te misleiden en hen te binden aan het niet-goede.
En ach, wat zijn ze toch aardig voor de mensen! Bij wijze van gunst mag men zich in hun valse goedheid schikken.
Maar ze wisten wat ze deden. Ze wilden de vrije mens gevangen nemen en voor eeuwig tot hun slaaf maken.

Dit logion gaat ook over slavernij.

Van de slavernij aan het lichaam valt niet zo moeilijk in te zien wat daarmee hier bedoeld zou kunnen worden. Wie zijn handelen geheel laat bepalen door zijn lichamelijke driften kan wel de illusie hebben een vrij mens te zijn – ik doe lekker waar ik zin in heb en trek me nergens wat van aan – maar die is in werkelijkheid een speelbal van luimen en begeertes. En hoe aantrekkelijk dat misschien ook kan lijken, het is een zeer onvrije staat waar je beslist niet gelukkig van wordt.

Maar waar slaat de zin op ‘ellendig is de ziel die slaaf is van de twee’? Dat is zeker niet meteen duidelijk.

De sleutel tot het verstaan hiervan is de veelvuldige utspraak in Thomas dat we ‘de twee één moeten maken’. Het gaat dus om het begrip ‘de twee’.

In Thomas 22 zegt Jezus:
Wanneer je de twee één hebt gemaakt (...)
dan zul je binnengaan in het koninkrijk.

En in logion 106 zegt Jezus:
Als jullie de twee één maakt,
zul je een zoon van de mens worden.

Het koptische woord dat in logion 22 en 106 vertaald is met ‘de twee’ vinden we ook hier in logion 87. Dus ook hier kunnen, en wat mij betreft moeten we dat zelfs te vertalen met ‘de twee’. En zeker ook wat de betekenis betreft dienen we de overeenkomst te zien.

Goed, van de twee één maken is dus belangrijk. Thomas gaat over heelheid, omdat de mens in z’n heelheid deel is van de Bron. En bij die heelheid hoort ook het lichaam.

Maar hoe kun je nu als ziel slaaf zijn van ‘de twee’? Waar slaat dat op?

In de tijd van Jezus gaat er een grote invloed uit van het dualisme van Plato op het religieuze leven. En daar verzet dit logion zich tegen. Het is een sneer naar het dualisme van lichaam en ziel zoals dat door Plato werd gepopulariseerd, waarin ‘de twee’ juist wordt verheerlijkt, en zelfs als voorwaarde gesteld voor een zuiver spiritueel leven.

Plato was een Griekse wijsgeer. Hij leefde zo’n driehonderd jaar voor Christus in Athene. Zijn invloed op het zich in de eeuwen na Jezus vormende christendom is immens groot geweest.
Plato verdeelde de werkelijkheid in twee zijnssferen, materie en geest. Dat is ‘de twee’ waar dit logion zich tegen keert.
Alle materie is voor Plato minderwaardig, verachtelijk,. Het geestelijke zag hij als het enig goede, ver boven de materie verheven. Het lichaam van de mens behoort tot de zijnssfeer van de materie, en de ziel van de mens behoort tot de zijnssfeer van de geest, aldus Plato. Zo bracht hij een tweedeling aan tussen het lichaam van de mens, dat louter materie is, en de ziel van de mens die zuiver geestelijk is. Hij bedacht zo 'de twee' waarvan dit logion nogal venijnig zegt dat je daar slaaf van kunt zijn.

Plato legt in zijn boek de Phaedo uit hoe het lichaam van de mens een belemmering vormt voor het geestelijk leven. De waarheid is zuiver geestelijk van aard, aldus Plato. Wie deze waarheid wil leren kennen, moet zich dus losmaken van zijn lichaam. Alleen wie zich volledig bevrijdt van alles wat met het lichaam te maken heeft, kan schouwen in de geestelijke sfeer van de eeuwige en onveranderlijke waarheid, meende Plato.
Hij schreef:
Een echte wijsgeer kun je daaraan herkennen dat hij meer dan andere mensen ernaar streeft zijn ziel te bevrijden uit de gemeenschap met het lichaam.

Alleen wie zo zijn ziel bevrijdt van zijn lichaam kan de waarheid kennen, want:
Als de ziel beproeft iets te onderzoeken samen met het lichaam, wordt ze door het lichaam bedrogen.

En dus, meende Plato, moeten we in dit leven, nog gekluisterd aan ons verachtelijk lichaam, alvast een voorschot nemen op de dood, want:
Noemden we niet zojuist ‘de dood’: de bevrijding van de ziel van het lichaam?
En beweerden we niet dat het vrij maken van de ziel het streven is van de ware wijsgeren?
Welnu, ware wijsgeren oefenen zich in het sterven.

Zo formuleerde Plato de eis tot versterving van het lichaam als voorwaarde voor een geestelijke leven.

Die visie van Plato over de verachtelijkheid van het lichaam en de verhevenheid van de geest heeft grote invloed uitgeoefend op de zich vormende christelijke traditie. Dat is des te opmerkelijk omdat de Joodse traditie, waarvan het christendom toch een voortzetting zou zijn, dat onderscheid van materie en geest, van lichaam en ziel, helemaal niet kende. De Phaedo van Plato genoot echter onder de vroege christelijke kerkvaders een grote populariteit.

De ‘ware wijsgeer’ volgens Plato werd later zelfs het rolmodel van de roomskatholieke ‘geestelijke’ die namelijk in navolging van Plato celibatair dient te leven, tot op deze dag.
De eis tot versterving van het lichaam vind men overigens ook bij de protestanten. Zo stelde Luther, een van de grondleggers van het protestantisme, in zijn beroemde Stellingen van Wittenberg dat het besef van eigen zondigheid niet voldoende is voor het verwerven van Gods genade, want:
Het besef van zondigheid is zonder enige betekenis als het niet de dood van het vlees bewerkstelligt. (Luther, Stelling 3)

En ook de andere voorman van het protestantisme, Calvijn, sprak begeesterd over ‘de zondigheid des vlezes.’
En dat alles in navolging, nee, niet van Jezus, want die zal het daar als Jood niet over gehad hebben, maar van Plato.

Zo kun je dus, zegt dit logion, niet alleen slaaf zijn van het lichaam, maar ook van ‘de twee’ van het platoonse dualisme van lichaam en ziel, van materie en geest.

Maar dit logion zegt dan toch ook dat je verslaafd kunt zijn aan het lichaam? Dat is toch in overeenstemming met Plato?
Nee, dat is het niet.
Dit logion heeft het over slavernij, en dat is een houding. Niet het lichaam of de materie is in zichzelf verkeerd, maar de slaafse onderwerping daaraan. Geen enkel deel van de werkelijkheid is op zich goed of kwaad. Slavernij is een vorm van omgang met de werkelijkheid. Daar staat de werkelijkheid zelf buiten. Je bent pas een slaaf van het lichaam als je jezelf tot slaaf daarvan maakt. Dat doet niet het lichaam, dat doe je zelf.

En zo kun je ook jezelf slaafs onderworpen aan ‘de twee’ van het onderscheid tussen lichaam en ziel, tussen materie en geest, alsof alleen de ziel goed zou zijn. En dat is evengoed een ellendige staat omdat ook die overtuiging de mens buiten de heelheid van de schepping plaatst, en zo oorzaak is van de afgescheidenheid van de Bron.
Plato noemde het lichaam een kerker van de ziel. Dit logion zegt dat het geloof in het dualisme van lichaam en ziel evengoed een vorm van slavernij is. De verlossing die de gnostiek beoogt is ook een verlossing van ‘de twee’, van het dualistische beeld van de werkelijkheid. Want de werkelijkheid waar we deel van zijn is één en ondeelbaar.
De vaak verkondigde opvatting dat het lichaam een belemmering zou zijn voor een geestelijk leven is gewoon weer een ander slavenjuk.

Het lichaam is niet goed, het is ook niet slecht. Het is er gewoon. Maar hoe ga je er mee om? Maak je het tot je meester? Maak je het tot verschoppeling? Of is het een goede vriend waar je het soms wel eens moeilijk mee hebt, maar waar je toch als vrij mens een prettige relatie mee wilt opbouwen?
Echte vrijheid is alleen te vinden in heelheid.


De vertaling en toelichting van Bram Moerland bij het Thomas-evangelie is ook uitgegeven in boekvorm. Wil je dat boek bestellen? Je vindt de gegevens hier.

 


Parallellen

De parallellen zijn bedoeld voor nadere studie. Ze zijn zeker niet altijd in overeenstemming met het Thomas-evangelie. Want ook contrasten met bijvoorbeeld citaten uit de Bijbel zijn van belang voor het verstaan van de betekenis.
Ken je zelf een tekst die past bij dit logion? Het zou fijn zijn als je die hieronder wilde publiceren.



Thomas 29, 80, 110, 112

Lucas 9: 57-60
57 Terwijl ze hun weg vervolgden, zei iemand tegen hem: ‘Ik zal u volgen waarheen u ook gaat.’ 58 Jezus zei tegen hem: ‘De vossen hebben holen en de vogels hebben nesten, maar de Mensenzoon kan zijn hoofd nergens te ruste leggen.’ 59 Tegen een ander zei hij: ‘Volg mij!’ Maar deze zei: ‘Heer, sta me toe eerst terug te gaan om mijn vader te begraven.’ 60 Jezus zei tegen hem: ‘Laat de doden hun doden begraven, maar ga jij op weg om het koninkrijk van God te verkondigen.’

Matteüs 8:21-22
21 Een ander, een van zijn leerlingen, zei: ‘Heer, sta me toe eerst terug te gaan om mijn vader te begraven.’ 22 Maar Jezus zei tegen hem: ‘Volg mij en laat de doden hun doden begraven.’

Romeinen 7:24
Wie zal mij, ongelukkig mens, redden uit dit bestaan dat beheerst wordt door de dood?

Galaten 5
1 Christus heeft ons bevrijd opdat wij in vrijheid zouden leven; houd dus stand en laat u niet opnieuw een slavenjuk opleggen. 2 Luister naar wat ik, Paulus, tegen u zeg: als u zich laat besnijden, zal Christus u niets baten. 3 Ik verzeker u dat iedereen die zich laat besnijden verplicht is om de wet volledig na te leven. 4 Als u probeert door God als een rechtvaardige te worden aangenomen door de wet na te leven, bent u van Christus losgemaakt en hebt u Gods genade verspeeld.

Evangelie van Filippus 11
De machten wilden de mens misleiden omdat ze zagen dat hij verwant is aan het waarachtig goede. Zij ontnamen aan wat goed is zijn naam en gaven die aan het niet-goede om de mensen met die naam te misleiden en hen te binden aan het niet-goede.
En ach, wat zijn ze toch aardig voor de mensen! Bij wijze van gunst mag men zich in hun valse goedheid schikken.
Maar ze wisten wat ze deden. Ze wilden de vrije mens gevangen nemen en voor eeuwig tot hun slaaf maken.
Deze machten misleidden de mens omdat ze niet wilden dat hij gered wordt.

Jiddu Krishnamurti
Vrijheid kan niet gegeven worden; vrijheid overkomt je als je er niet naar zoekt; het ontstaat als je beseft dat je een gevangene bent, als je de conditionering hebt doorgrond, als je weet dat je door maatschappij en tradities, door alles wat je verteld is geworden gevangen gehouden wordt. Vrijheid is orde – het is nimmer wanorde – en een individu moet totaal vrij zijn, zowel naar buiten als naar binnen; zonder vrijheid is er geen klaarheid, geen liefde en geen waarheid; zonder vrijheid kun je niet aan de begrenzingen van de geest voorbij gaan. Met heel je wezen moet je je vrijheid opeisen. Als je het op die manier opeist zul je ontdekken wat orde betekent. Orde vind je niet in het volgen van wat dan ook…De werkelijke revolutie is niet vanuit ‘n oppervlakkig niveau te bereiken; het ligt in onze harten en geesten besloten en is pas dan te bereiken als we diep inzicht verworven hebben in het hele proces van ons dagelijks bestaan in al onze relaties. Pas dan ontstaat er een mogelijkheid om de technische kennis die gebruikt wordt voor de vernietiging van de mens te voorkomen. Een geest die de natuur van genot en angst heeft doorgrond kan niet meer gewelddadig zijn en kan daarom in vrede met zichzelf en de wereld leven.

 


Reacties (2)

Ik vind dit een mooi logion, het roept bij mij associaties op met zelfrespect. Alleen vanuit zelfrespect kun je denk ik vrij zijn van slavernij, zelfs als je je gevangenis tegemoet loopt zoals bijvoorbeeld Nelson Mandela op Robbeneiland.

Terugkijkend op de afgelopen paar jaar zie ik dat de grote veranderingen in mijn leven begonnen zijn met het opleven van een beetje zelfrespect.

Tuurlijk schiet dat soms door richting botheid naar de ander maar ik zie dat dan als een stuk zelfbescherming. Als ik voldoende zelfrespect hebt opgebouwd zal ik me niet meer zo snel bedreigd voelen en me, om in de termen van het logion te blijven, geen slaaf meer zijn.


Dit Logion vormt een doublet met Logion 112. De ziel die afhankelijk is van een lichaam is belemmerd in zijn groei en kan nooit boven zichzelf uitgroeien. Slechts bewust Zijn kan hier in wijzigen. Zie ook Logion 56 en 80.


 


Reageer

Alle velden zijn verplicht. Je moet een geldig e-mailadres invullen.
Je e-mailadres is niet zichtbaar op de site.
Om spam te voorkomen worden berichten met http:// geweigerd.


Naam:
E-mail:
Reactie: