Abraham, Isaak en het kindoffer

Een voorbeeld van een verhaal dat alleen goed begrepen kan worden vanuit de tijd en de cultuur waarin het geschreven werd, is het verhaal van Abraham uit het Oude Testament waarin verteld wordt dat God aan Abraham de opdracht geeft zijn enige zoon te offeren. God zei tegen Abraham (Genesis 22):
Ga naar het land Moria om daar je enige zoon, de jongen die je zo liefhebt, te offeren op een berg die ik je zal wijzen.
Abraham doet wat God vraagt, en:
Vroeg in de morgen stond Abraham op, hakte het hout voor het offer, zadelde zijn ezel en ging met zijn zoon Isaak op weg naar de plaats die God genoemd had. Ook nam hij twee van zijn knechten mee.
Op de derde dag zag Abraham de plaats in de verte liggen. Hij zei tegen zijn knechten:
‘Blijf hier met de ezel. Ik ga met de jongen naar de berg daar, om te bidden. Daarna komen we terug.’
Abraham liet zijn zoon Isaak het hout voor het offer dragen. Zelf nam hij het vuur en het mes. Zo liepen ze samen verder.
Onderweg zei Isaak :
‘Vader!’
‘Ja, wat is er mijn zoon?’.
‘We hebben nu wel vuur en hout, maar waar is het lam voor het offer?’
‘God zal zorgen voor een lam, mijn zoon’ antwoordde  Abraham.
En samen liepen ze verder.
Toen ze bij de plaats kwamen die God had aangewezen, bouwde Abraham een altaar, schikte het hout, bond Isaak vast en legde hem op het altaar, boven op het hout.
Maar, toen hij het mes pakte om zijn zoon te doden, riep een engel van de Heer uit de hemel:
‘Abraham, Abraham.’
‘Ja, ik luister’, antwoordde Abraham.
‘Raak de jongen niet aan’, zei de engel, ‘doe hem niets’. Nu weet ik dat je ontzag hebt voor God, omdat je zelfs bereid was mij je enige zoon te offeren.’
Toen Abraham om zich heen keek, zag hij een ram die met zijn horens vastzat in de struiken. Hij liep erheen, greep het dier en offerde het in plaats van zijn zoon.
Dit verhaal wordt vaak door niet-christenen (voor zover ze het nog kennen) met verontwaardiging geciteerd. Hoe kan een god van je vragen je kind te offeren, je enige kind nog wel? En zelfs gelovige christenen kunnen er door in verwarring raken. Hoe kan hun God zo wreed zijn?
Inderdaad: hoe kan een god zo wreed zijn? Die vraag en de daarbij opkomende verontwaardiging lijken vanuit hedendaags perspectief volledig gepast en zelfs een reden om je van die god af te keren. Maar die interpretatie berust op een niet-verstaan van het verhaal volgens de tijd en de cultuur waarin het verteld werd. Want, gehoord met de oren van die tijd, staat er iets heel anders. Dat wil ik graag uitleggen. Ik moet daarvoor echter eerst een klein uitstapje maken in de geschiedenis.

Een volk waarover in het Oude Testament vaak gesproken wordt, zijn de Phoeniciërs. In de Bijbel heten ze Filistijnen. Zij woonden aan de kust in een land dat nu Libanon heet en ze bevoeren alle havens van de Middellandse Zee. Zij stichtten zelf ook havens, zoals Carthago, waar zich veel Phoeniciërs vestigden.
De Phoeniciërs waren een rijk en welvarend volk. Ze leven nog voort in drie woorden uit onze taal: fonetisch, purper en bijbel.
De Phoeniciërs waren de uitvinders van het phonetische schrift, een manier om klanken weer te geven met abstracte tekens,  zoals de letters uit het alfabet in onze schrijftaal. Het woord ‘fonetisch’ waarmee wij onze schrijfwijze typeren, is een verbastering van ‘Phoenicisch’.
Van de Phoeniciërs hebben we ook het woord ‘purper’. Zij hadden ontdekt hoe je de kleurstof purper kon bereiden uit de purperslak. Die kleurstof was duur en genoot groot aanzien onder de volkeren langs de Middellandse Zee, en dat aanzien is de oorzaak van de purperen kleur van het kalotje en de sjerp van de kardinalen uit de Rooms-katholieke kerk.
Er was een Phoenicische stad, Biblos geheten. Daar is het woord ‘bijbel’ van afkomstig. Het betekent oorspronkelijk gewoon ‘boek zoals in Biblos gemaakt’.

De Phoeniciërs hebben veel invloed gehad op de joodse cultuur, onder andere omdat de joden aan hun buurvolk de Hebreeuwse schrijfletters ontleenden. En ook omdat ze, net als de Phoeniciërs in Biblos, hun verhalen in een ‘boek’, een ‘bijbel’, opschreven.
Maar op één punt verschilden de joden principieel van de Phoeniciërs. Dat betrof het kindoffer.
In de religie van de Phoeniciërs was het kindoffer zeer gebruikelijk. Er zijn berichten over massale offerpartijen waarbij soms honderden kinderen tegelijk aan Baäl, de Phoenicische god, werden geofferd. En ook in andere culturen waar het joodse volk in die tijd mee in contact kwam, was het kindoffer niet ongebruikelijk.
Het kind werd gezien als ‘onbezoedeld’, nog zonder zonde. Daarom werd het als middelaar naar de goden gezonden in tijden van rampspoed. Zo’n rein kind werd geacht bij de goden welkom zijn met zijn voorspraak.
Als in het verhaal over Abraham verteld wordt dat God van hem verlangt dat hij zijn zoon offert, dan is dat voor oren uit die tijd en die plaats niets bijzonders. Zo gaat dat, zo zijn de goden, zo doe je dat.
Maar het knappe en het bijzondere van dit verhaal is dat het diepe verontwaardiging oproept. Die verontwaardiging is naar mijn mening zelfs de opzet van het verhaal! Die wordt al meteen opgeroepen door de zin waarmee het verhaal opent:
Ga naar het land Moria om je enige zoon, de jongen die je zo liefhebt, te offeren, op een berg die ik je zal wijzen.
‘Je enige zoon, de jongen die je zo liefhebt’, staat hier nadrukkelijk al in de eerste zin, om juist het menselijke aspect op de voorgrond te plaatsen.
Treffend is de liefdevolle relatie tussen vader en zoon ook getekend als Isaak zijn vader vraagt waar toch het offerlam is:
‘Vader!’
‘Ja, wat is er mijn zoon?’.
‘We hebben nu wel vuur en hout, maar waar is het lam voor het offer?’
Abraham durft zijn zoon niet te zeggen wat de bedoeling is van hun reis. In het ontwijkende antwoord horen we de wanhoop van Abraham over wat hem te doen staat.
Maar dan komt, voor oren van die tijd, de geheel onverwachte ontknoping van dit drama: de God van Abraham wil helemaal geen kindoffer! Voor toehoorders uit die tijd was dat de geheel onverwachte ontknoping van dit verhaal en daarmee ook de zin ervan. Dat was het nieuwe voor oren van die tijd.
Als wij dus in onze tijd verontwaardigd reageren op het verhaal van Abraham en Isaak, dan was die verontwaardiging precies de bedoeling van dit verhaal. Zoiets doe je niet! En de God van het joodse volk wil dat dus ook niet, zo wordt ons hier verteld.
Met dit verhaal wordt op een voor die tijd verstaanbare en invoelbare manier afscheid genomen van het kindoffer. De opgeroepen verontwaardiging wordt voor die tijd duidelijk verstaanbaar gericht tegen Baäl, de god van de Phoeniciërs, want die wil wel kindoffers. Van hen wordt elders in het Oude Testament verteld:
Het ergste was wel dat zij hun eigen zonen en dochters als offer aan hun god verbrandden. (Deuteronomium 12:31)
Als we het verhaal van Abraham en Isaak kunnen lezen als een actueel, knap verteld emotioneel protest tegen het kindoffer, krijgt het verhaal een geheel nieuwe betekenis.
Pas dan kunnen we gaan inzien dat dit verhaal behalve een ‘nee’ tegen het kindoffer ook een ‘ja’ bevat. Het ‘ja’ betreft het ‘luisteren’ van Abraham,  nadat hij bij zijn naam genoemd is.
Over dat ‘luisteren’ zullen zich overigens twee heel verschillende opvattingen ontwikkelen binnen de joodse cultuur. De ene stroming zal dat uitleggen als onvoorwaardelijke gehoorzaamheid aan de wetten van Mozes. De andere stroming zal het uitleggen als een luisteren met het hart, als een totale openheid, waardoor een ander soort ‘verstaan’ van de werkelijkheid mogelijk is, waardoor zelfs ‘het koninkrijk op aarde’ zichtbaar wordt. Die tweede stroming zal onder andere uitmonden in de gnostiek.
Die tweede stroming is overigens altijd binnen de joodse religieuze traditie blijven bestaan, tot op de dag van vandaag, ook al heet ze daar niet gnostisch.

Je kunt deze tekst hier downloaden;
http://www.gnostiek.nl/teksten/christendom/AbrahamOfferIsaac.doc